Programy operacyjne GEF
działania dotyczące trwałych zanieczyszczeń organicznych

Zalecenia według decyzji Rady

Rada przeanalizowała dokument GEF/C.16/6 zatytułowany "Projekt elementów programu operacyjnego dotyczącego ograniczania i eliminacji przedostawania się trwałych zanieczyszczeń organicznych do środowiska naturalnego" i zatwierdza te "Elementy" jako podstawę do opracowania programu operacyjnego, z uwzględnieniem uwag zgłoszonych podczas posiedzenia Rady. Rada zwraca się do Sekretariatu z prośbą o opracowanie i opublikowanie programu operacyjnego w porozumieniu z zainteresowanymi partnerami i uczestnikami oraz o rozesłanie projektu programu do Członków Rady w celu jego zaopiniowania przed nadaniem mu formy końcowej.

Sekretariat jest proszony, aby przy opracowywaniu programu operacyjnego zostały wzięte pod uwagę wnioski i decyzje Międzynarodowego Komitetu Negocjacyjnego (INC - International Negotiating Committee) ds. Międzynarodowego Wiążącego Aktu Prawnego Dotyczącego Wdrażania Działań Międzynarodowych w Dziedzinie Niektórych Zanieczyszczeń Organicznych.

Rada prosi Sekretariat we współpracy z UNEP, aby w ramach swoich kompetencji jako Sekretariatu Międzynarodowego Komitetu Negocjacyjnego (INC) oficjalnie przekazał te "Elementy", razem z informacją o dyskusji prowadzonej w ramach Rady, uczestnikom na piątej sesji Komitetu w grudniu 2000 r., chcąc w ten sposób zapewnić ich pełne poinformowanie o roli operacyjnej, jaką GEF może odegrać przy udzielaniu pomocy poszczególnym krajom we wdrażaniu nowej Konwencji.

Wprowadzenie i streszczenie

1. Rada GEF, mając na uwadze narastający konsensus społeczności międzynarodowej co do konieczności ograniczania i/lub eliminacji przedostawania się trwałych zanieczyszczeń organicznych do środowiska naturalnego oraz dobre postępy procesu negocjacyjnego w celu opracowania nowej Konwencji światowej w tej dziedzinie, zwróciła się do Sekretariatu GEF z prośbą o opracowanie głównych elementów programu operacyjnego, który stanowiłby wytyczne dla działań GEF poświęconych temu nowemu ogólnoświatowemu wyzwaniu.

2. Środki finansowe potrzebne, aby pomóc poszczególnym krajom w wypełnieniu ich zobowiązań wynikających z projektu Konwencji, a także mechanizm ich udostępniania są nadal przedmiotem dyskusji. Gdyby rolę mechanizmu finansowego obsługującego wdrażanie Konwencji przypisano GEF, wówczas wytyczne nakreślone w tym nowym Programie Operacyjnym zostałyby zaadaptowane i skorygowane w świetle postanowień samej Konwencji oraz przyszłych decyzji i zaleceń Konferencji Państw Członkowskich, a także w porozumieniu z Sekretariatem Konwencji. Aby pomóc krajom uprawnionym do korzystania ze wsparcia GEF w wywiązaniu się z pełnego zakresu zobowiązań, które mogłyby wyniknąć z tego nowego aktu prawnego, potrzebna będzie możliwość korzystania przez Fundusz Powierniczy GEF z dodatkowych zasobów w ramach Trzeciego Uzupełnienia (debaty zaczną się w październiku 2000 r., a ich zakończenie przewiduje się na początek roku 2002).

3. Niniejszy nowy Program Operacyjny obejmujący szereg różnych dziedzin byłby poświęcony wyłącznie trwałym zanieczyszczeniom organicznym, a w szczególności dwunastu substancjom branym pod uwagę przy działaniach międzynarodowych oraz tym substancjom, które mogłyby być dopisane do tej listy na podstawie postanowień Konwencji. Program ten obejmowałby dwie główne kategorie działań:

1. Rozwijanie i ulepszanie możliwości rozwojowych krajów beneficjantów, aby były w stanie wypełniać cele Konwencji. Niniejsza pierwsza grupa działań kwalifikowałaby się do pełnej refundacji uzgodnionych kosztów.
2. Działania dotyczące konkretnych problemów, mające na celu podejmowanie określonych przedsięwzięć wycofujących dane substancje ze stosowania. Ta kategoria kwalifikowałaby się do refundacji przez GEF dodatkowych kosztów globalizacji efektów przedsięwzięć ("incremental costs").

4. Wspomagane przez GEF działania dotyczące innych trwałych substancji toksycznych będą kontynuowane w ramach Programu Operacyjnego Nr 10 zatytułowanego "Program przeciwdziałania zanieczyszczeniom". Działania podlegające pomocy w ramach tego programu będą koncentrowane na transgranicznym oddziaływaniu trwałych substancji toksycznych na środowisko wodne i na różnorodność biologiczną.

5. Skoordynowane i wzajemnie się uzupełniające działania w ramach obu Programów Operacyjnych, podejmowane w odpowiedzi na wnioski zgłaszane przez poszczególne kraje, mogłyby przynosić w efekcie wzmacnianie występujących synergizmów i stwarzać szczególnie korzystne warunki dla kompleksowego reagowania na wyzwania stawiane w ogólności przez trwałe zanieczyszczenia organiczne i trwałe substancje toksyczne.

Istniejące uwarunkowania

6. Przez ponad 30 lat narastała świadomość zagrożeń stwarzanych dla ludzkiego zdrowia i dla środowiska naturalnego na całym świecie przez stale zwiększające się ilości syntetycznych substancji chemicznych przedostających się do środowiska naturalnego. Liczba syntetycznych substancji chemicznych przekracza już trzy miliony i wzrasta z szybkością kilkuset tysięcy rocznie, z których 300 do 500 osiąga stadium produkcji komercyjnej. Szacuje się, że prawie trzecia część całkowitej produkcji tych substancji przedostaje się do środowiska naturalnego1. Potęgujące się oznaki ich szkodliwego oddziaływania na ludzkie zdrowie i na stan środowiska spowodowały zwrócenie uwagi społeczności międzynarodowej na szczególną kategorię tych substancji, określaną jako "trwałe zanieczyszczenia organiczne". Niektóre z nich to pestycydy, a inne to niepożądane produkty uboczne procesów przemysłowych lub produkty spalania. Substancje te charakteryzują się trwałością, czyli odpornością na degradację w różnych mediach (powietrze, woda, czy osady) przez wiele miesięcy, a nawet dziesięcioleci; bioakumulacją, czyli zdolnością gromadzenia się w żywych tkankach w ilościach przewyższających ilości spotykane w otaczającym środowisku; a także możliwością przenoszenia się na duże odległości, czyli zdolnością docierania daleko od źródła ich emisji za pośrednictwem różnych mediów (powietrze, woda, wędrowne gatunki zwierząt i roślin). Te substancje chemiczne mogą zakłócać działanie układów wewnątrzwydzielniczych, tłumić funkcje układu odpornościowego i wywoływać zmiany w rozmnażaniu się i rozwoju organizmów. Oznaki szkodliwego wpływu niektórych trwałych zanieczyszczeń organicznych na żywe organizmy na poziomie całych populacji uwidaczniają występujące zagrożenie dla różnorodności biologicznej i możliwość zaburzania całych ekosystemów. W organizmach znajdujących się na szczycie łańcucha pokarmowego, w tym u ludzi, substancje te, stanowiące dla nich najwyższe obciążenie, zazwyczaj odkładają się przez całe życie.

GEF i trwałe zanieczyszczenia organiczne

7. Zaangażowanie GEF w zwalczanie zanieczyszczeń o znaczeniu globalnym trwa od 1995 r., kiedy Rada GEF, uznając ogólnoświatowe znaczenie problemów stwarzanych przez trwałe substancje toksyczne, w skład których wchodzą trwałe zanieczyszczenia organiczne, metale ciężkie i związki organiczne zawierające metale, zaaprobowała możliwość wspierania działań mających na celu "ograniczanie przedostawania się do środowiska zanieczyszczeń wywołujących najwyższe zaniepokojenie" w dziedzinie zagadnień dotyczących wód międzynarodowych. Szczególne odniesienie do trwałych zanieczyszczeń organicznych zawiera "Program Operacyjny przeciwdziałania zanieczyszczeniom" (Nr 10). Program ten koncentruje się na określonych zanieczyszczeniach, a nie na konkretnych akwenach. Zgodnie z aktualnymi postanowieniami, w projektach wykorzystuje się ich rolę demonstracyjną dla przezwyciężania barier przeszkadzających przyjmowaniu najlepszych praktycznych metod postępowania i refunduje się dodatkowe koszty globalizacji efektów ("incremental costs") przedsięwzięć mających na celu uzyskanie globalnych korzyści ekologicznych w dziedzinie zagadnień dotyczących wód międzynarodowych.

8. W okresie od marca 1998 r. do kwietnia 1999 r., w odpowiedzi na stwierdzenie zawarte w "Ogólnej ocenie działalności" ("Overall Performance Evaluation"), w którym wskazano na potrzebę bardziej intensywnych wysiłków na tym polu, GEF określił kierunki działań na najbliższą przyszłość, mających na celu wzmocnienie katalitycznej roli GEF. Cele nakreślone w programie zostały szybko osiągnięte, a w ramach Programu Operacyjnego Nr 10 (Element dotyczący zanieczyszczeń o znaczeniu globalnym) w dziedzinie wód międzynarodowych opracowano portfel projektów poświęconych zagadnieniom strategicznym2. Projekty te obejmują analizy regionalne i krajowe, mające na celu wyznaczenie wytycznych i priorytetów dla szczególnie intensywnych działań GEF oraz demonstrację sposobów tworzenia możliwości rozwojowych krajów obdarowywanych co do ograniczania lub eliminacji wykorzystywania lub produkcji substancji stanowiących trwałe zanieczyszczenia organiczne, przeznaczonych dla rolnictwa i do zwalczania chorób rozpowszechnianych przez nosicieli. W ramach innego projektu, zatytułowanego "Analiza regionalnej gospodarki trwałymi substancjami toksycznymi", będą podejmowane zagadnienia dotyczące złożoności trwałych substancji toksycznych oraz możliwych zagrożeń i następstw dla środowiska naturalnego i ludzkiego zdrowia, wywoływanych przez szerszą gamę takich substancji. Projekt ten umożliwi w ciągu trzech lat lepsze zrozumienie ogólnych rozmiarów niebezpieczeństwa stwarzanego przez trwałe substancje toksyczne, daleko wykraczające poza wspomnianą listę 12 substancji początkowo branych pod uwagę jako przedmiot działań międzynarodowych.

Uzasadnienie rozszerzonej roli GEF

9. W 1997 r. Rada Zarządzająca UNEP zaapelowała o utworzenie Międzynarodowego Komitetu Negocjacyjnego (INC) posiadającego mandat do opracowania prawnie wiążącego aktu sankcjonującego prowadzenie działań międzynarodowych, które byłyby początkowo poświęcone 12 określonym substancjom stanowiącym trwałe zanieczyszczenia organiczne. Przedstawiciele ponad 90 rządów spotkali się w Montrealu w czerwcu 1998 r. na pierwszej sesji tego Komitetu. Na każdej z następnych sesji Komitetu (w Nairobi w styczniu 1999 r., w Genewie we wrześniu 1999 r., i w Bonn w marcu 2000 r.) liczba uczestniczących delegacji rządowych wzrastała, odpowiednio, do 103, 115 i 121. Przewiduje się, że te negocjacje zakończą się na piątej sesji Komitetu, która ma się odbyć w dniach 4 - 9 grudnia 2000 r. w Johannesburgu. Konwencja zostanie przyjęta i przedstawiona do podpisu na konferencji dyplomatycznej planowanej na 21 - 23 maja 2001 r. w Sztokholmie.

10. Międzynarodowi negocjatorzy poszukują porozumienia co do bezwzględnego zakazu produkcji i używania trzech pestycydów o nazwach Aldrin, Endrin i Toxaphene. Przedmiotem dyskusji jest też eliminacja produkcji i używania, chociaż z pewnymi wyjątkami dotyczącymi określonych zastosowań w niektórych krajach, pięciu dalszych pestycydów. W odniesieniu do przemysłowych substancji chemicznych określanych jako PCB (polichlorobifenyle) ma nastąpić wyeliminowanie całej produkcji i nowych zastosowań, natomiast przewiduje się, że dalsze użytkowanie już zastosowanych PCB zostanie dopuszczone pod pewnymi warunkami na okres do późniejszego ustalenia, przy czym ostatecznym wynikiem ma być usuwanie tych substancji w sposób nie zagrażający środowisku. Negocjatorzy również uzgodnili między sobą główne postanowienia dotyczące ciągłej minimalizacji wytwarzania niepożądanych produktów ubocznych (dioksyn i furanów). Na ogół uzyskano też konsensus co do podstawowych ustaleń dotyczących kryteriów wprowadzania nowych substancji, ram czasowych ograniczania i eliminacji szkodliwych substancji oraz potrzebnej pomocy technicznej. Do uzgodnienia nadal pozostają sprawy wymagań finansowych i mechanizmów finansowych potrzebnych do wspierania wprowadzania przyszłej Konwencji w życie.

11. Podczas drugiej sesji Komitetu Negocjacyjnego w styczniu 1999 r. GEF wyraził swoją gotowość, aby "… służyć jako mechanizm finansowy dla tego nowego porozumienia prawnego, gdyby rządy negocjujące to porozumienie tak postanowiły". GEF zauważył też, że "… konieczne będą dodatkowe środki, aby pomóc poszczególnym krajom w wywiązaniu się z pełnego zakresu zobowiązań, które mogłyby wyniknąć z wprowadzenia w życie tego nowego aktu prawnego". W rzeczywistości byłoby niezbędne odpowiednie zwiększenie składek do Funduszu Powierniczego GEF (w ramach Trzeciego Uzupełnienia), aby można było podjąć działania potrzebne do sprostania temu nowemu i ogromnie złożonemu wyzwaniu dotyczącemu globalnego środowiska naturalnego. Rada GEF poparła to stwierdzenie i zwróciła się do Sekretariatu i Agencji Wykonawczych GEF z prośbą o zwiększenie poparcia dla krajowych inicjatyw w dziedzinie eliminowania trwałych zanieczyszczeń organicznych.

12. W podsumowaniu opisu aktualnej sytuacji w zakresie zanieczyszczeń w kontekście dotyczącym GEF, Naukowo-Techniczny Zespół Doradczy (STAP - Scientific and Technical Advisory Panel)1 zauważył, że "działania interwencyjne sprowadzają się obecnie do ochrony wód w ramach Programu Operacyjnego Nr 10". Ten fakt "ogranicza zakres i możliwości działań", które w przeciwnym razie można byłoby podjąć dla zaspokojenia potrzeb kilku regionów, ponieważ drogi narażenia ludzi i zwierząt lądowych na działanie wspomnianych substancji nie zawsze zawierają składnik związany z akwenami morskimi lub słodkowodnymi. STAP zalecił wprowadzenie nowego Programu Operacyjnego, poświęconego negocjowanej Konwencji o trwałych zanieczyszczeniach organicznych. W następstwie tego zalecenia Sekretariat GEF zaproponował Radzie podczas jej posiedzenia w maju 2000 r. opracowanie "nowego Programu Operacyjnego dla wspierania konkretnych zobowiązań podejmowanych w ramach Konwencji zarówno na poziomie krajowym jak i regionalnym"2. Rada rozważyła tę propozycję i poprosiła Sekretariat o określenie elementów nowego Programu Operacyjnego poświęconego stopniowemu wycofywaniu substancji stanowiących trwałe zanieczyszczenia organiczne i o przedłożenie odpowiedniego opracowania Radzie do dyskusji na jej posiedzeniu w listopadzie 2000 r.

Elementy Programu Operacyjnego dotyczącego ograniczania i eliminacji przedostawania się trwałych zanieczyszczeń organicznych do środowiska naturalnego

13. Reakcja GEF na wyzwanie stwarzane przez narastające skażenie środowiska naturalnego trwałymi zanieczyszczeniami organicznymi będzie zgodna z podstawowymi zasadami podanymi w Akcie Założycielskim GEF i w Strategii Operacyjnej GEF, która określa "Zasady Operacyjne" dla opracowywania i realizacji projektów kwalifikujących się do wsparcia przez GEF1. Zasady te przedstawiono poniżej:

1. (a) Dla celów stworzenia mechanizmów finansowych obsługujących realizację Konwencji2, GEF będzie funkcjonował pod przewodnictwem Konferencji Państw Członkowskich i będzie jej podlegał.
2. (b) Dodatkowe koszty globalizacji efektów: GEF będzie udzielał zarówno nowych jak i dodatkowych dotacji i preferencyjnego dofinansowania, aby pokryć uzgodnione dodatkowe koszty działań podjętych w celu uzyskania uzgodnionych globalnych korzyści ekologicznych.
3. (c) Efektywność ekonomiczna: Działania związane z realizacją projektów będą tak prowadzone, aby uzyskać maksymalne globalne korzyści ekologiczne.
4. (d) Krajowa własność projektu3: Projekty będą prowadzone przez kraje zgłaszające i będą oparte na krajowych priorytetach sformułowanych w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju i określonych w kontekście programów krajowych.
5. (e) Elastyczność: GEF będzie reagować na zmieniające się okoliczności, włącznie z uwzględnianiem zmian w zaleceniach Konferencji Państw Członkowskich oraz doświadczeń gromadzonych w trakcie monitoringu i czynności kontrolnych.
6. (f) Uczestnictwo publiczne: Projekty będą prowadzone w porozumieniu z beneficjantami i z zainteresowanymi grupami osób oraz, odpowiednio do potrzeb, przy współudziale tych beneficjantów i grup. Wszelkie informacje, z wyjątkiem poufnych, będą powszechnie dostępne.
7. (g) Stymulowanie dodatkowego finansowania: Dążąc do uzyskania maksymalnych korzyści ekologicznych, GEF będzie kładł nacisk na swoją rolę katalizatora i stymulował dodatkowe finansowanie projektów z innych źródeł.
8. (h) Monitoring: GEF będzie zapewniał regularną kontrolę i monitoring programów i projektów.
9. (i) Udostępnianie informacji: Wszystkie informacje o projektach realizowanych przy współudziale GEF, z wyjątkiem poufnych, będą w pełni dostępne.

14. Nowy Program Operacyjny wycofywania trwałych zanieczyszczeń organicznych będzie ze swej natury obejmował wiele różnych dziedzin. Efektem działań objętych tym Programem będzie cały szereg globalnych korzyści w dziedzinie transgranicznego zanieczyszczania akwenów, ochrona różnorodności biologicznej i przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi.

15. Działania będą rozwijane na trzech różnych poziomach geograficznych: krajowym, regionalnym i globalnym. Nacisk będzie się kłaść na działania prowadzone na poziomie krajowym, ponieważ głównym celem Programu Operacyjnego jest udzielanie pomocy poszczególnym krajom we wdrażaniu postanowień Konwencji. Do finansowania będą się też kwalifikowały działania o zasięgu regionalnym, jeśli zostaną uznane za właściwe przez poszczególne kraje, gdy podobieństwa warunków środowiska naturalnego i sytuacja społeczno-ekonomiczna będą stwarzały sprzyjające okoliczności do optymalizacji zasobów, dzielenia się doświadczeniami i zwiększania możliwości powielania zastosowanych rozwiązań. Można będzie także dofinansowywać działania prowadzone na poziomie globalnym w takich dziedzinach jak wspieranie odpowiednio ukierunkowanych prac badawczych czy dokonywanie analiz i ocen.

16. Działania kwalifikujące się do objęcia Programem będą się dzielić na dwie kategorie:

1. Rozwijanie i ulepszanie możliwości rozwojowych dla umożliwienia krajom beneficjantom wypełnienia ich zobowiązań w ramach Konwencji. Te specyficzne dla konkretnych krajów działania, stwarzające w tych krajach warunki do realizacji zadań ("enabling activities"), będą się kwalifikowały do pełnej refundacji uzgodnionych kosztów.
2. Działania dotyczące konkretnych problemów, mające na celu podejmowanie na poziomie zarówno krajowym jak i regionalnym określonych przedsięwzięć naprawczych i wycofujących dane substancje ze stosowania oraz zawierające elementy ukierunkowanego tworzenia możliwości rozwojowych ("capacity building"). Ta druga kategoria działań wspieranych przez GEF (projekty pełnej lub średniej wielkości, w tym ukierunkowane projekty badawcze) będzie się kwalifikowała do refundacji przez GEF dodatkowych kosztów globalizacji efektów przedsięwzięć ("incremental costs").

Tworzenie warunków do realizacji zadań

17. Działania stwarzające krajom warunki do realizacji zadań ("enabling activities"), jak to zdefiniowano w Strategii Operacyjnej GEF, stanowią podstawową część działalności pomocowej GEF względem poszczególnych krajów. Są one środkiem umożliwiającym wypełnianie najważniejszych wymagań dotyczących porozumiewania się przy realizacji Konwencji, służą dostarczaniu podstawowych i najważniejszych informacji koniecznych do podejmowania decyzji co do bieżących i strategicznych kierunków działalności, bądź też pomagają przy planowaniu, które obejmuje określanie priorytetów dla poszczególnych krajów. Kraje, w których w ten sposób stworzono korzystne warunki w tym zakresie, będą mogły formułować i prowadzić programy sektorowe i obejmujące całą gospodarkę, mające na celu rozwiązywanie ogólnoświatowych problemów dotyczących ochrony środowiska przez podejmowanie ekonomicznie opłacalnych wysiłków zgodnych z zasadami zrównoważonego rozwoju. Prowadzone przez poszczególne kraje działania umożliwiające tym krajom realizację zadań będą się w normalnych przypadkach kwalifikowały do pełnej refundacji uzgodnionych kosztów, jeśli będą bezpośrednio związane z uzyskaniem globalnych korzyści ekologicznych lub będą zgodne z zaleceniami Konwencji.

18. Działania stwarzające krajom warunki do realizacji zadań ("enabling activities") mogą obejmować:

1. (a) Opracowywanie planów działań, mających na celu wypełnianie zobowiązań wynikających z Konwencji o trwałych zanieczyszczeniach organicznych i ustalanie priorytetów dotyczących podejmowania późniejszych działań poświęconych tym zanieczyszczeniom.
2. (b) Rozszerzanie kompetencji organu kontaktowego zajmującego się w ramach każdego rządu trwałymi zanieczyszczeniami organicznymi i służącego jako pierwsze miejsce kontaktowania się ze sobą różnych zainteresowanych ministerstw w sprawach dotyczących trwałych zanieczyszczeń organicznych; szkolenie decydentów, kierowników i personelu odpowiedzialnego za gospodarkę substancjami stanowiącymi trwałe zanieczyszczenia organiczne.
3. (c) Krajową inwentaryzację zanieczyszczeń (produkcja, import, eksport, zapasy, zanieczyszczenia znajdujące się w środowisku, zanieczyszczone miejsca, oraz użytkowanie i usuwanie każdej z substancji stanowiących trwałe zanieczyszczenie organiczne).
4. (d) Przegląd stojącego do dyspozycji potencjału infrastrukturalnego i instytucji na różnych poziomach oraz ocenę potrzeb i możliwości rozwoju i ulepszeń w tym zakresie.
5. (e) Rozwój regulacji prawnych służących wypełnianiu postanowień Konwencji o trwałych zanieczyszczeniach organicznych.
6. (f) Ocenę możliwości egzekwowania przestrzegania istniejących regulacji prawnych.
7. (g) Ocenę potrzeb dotyczących wprowadzania nowych rozwiązań technicznych, w tym transferu technologii, które pomogłyby poszczególnym krajom w wypełnieniu zobowiązań wynikających z Konwencji.
8. (h) Ocenę możliwości rozwijania alternatyw lokalnych.
9. (i) Ocenę potrzeb dotyczących wzmocnienia lokalnej infrastruktury handlowej pod kątem rozprowadzania rozwiązań technicznych lub produktów alternatywnych, które byłyby nieszkodliwe dla środowiska.
10. (j) Opracowanie programu informacyjnego o szerokim zasięgu, mającego na celu edukację społeczeństwa i środowisk przemysłowych w zakresie zagrożeń związanych z trwałymi zanieczyszczeniami organicznymi oraz środków przeciwdziałania tym zagrożeniom.

Tworzenie możliwości rozwojowych, transfer technologii i inwestycje (Projekty pełnej i średniej wielkości1)

19. Działania stwarzające krajom warunki do realizacji zadań ("enabling activities") przygotowują grunt do opracowywania projektów i do wdrażania planów krajowych, natomiast faktyczne opracowanie projektu nie jest takim działaniem. Dla opracowaniakonkretnych koncepcji projektów można wystąpić o środki na przygotowanie projektu1. Działania mające na celu realizację zamierzeń i przedsięwzięć ujętych w planach krajowych i w strategii będą przygotowywane i oceniane pod kątem wytycznych Programu Operacyjnego. Będą też zgodne z zasadami Strategii Operacyjnej i z zaleceniami Konferencji Państw Członkowskich.

20. Projekty pełnej i średniej wielkości kwalifikujące się do dofinansowania będą się koncentrować na następujących czterech głównych kierunkach:

1. (a) Rozwijanie i/lub ulepszanie możliwości krajów rozwijających się i krajów przechodzących transformację gospodarczą w dziedzinie przeciwdziałania zagrożeniom stwarzanym przez trwałe zanieczyszczenia organiczne, zgodnie z priorytetami i potrzebami określonymi przez dane kraje. Działania kwalifikujące się do dofinansowania mogą obejmować: rozwijanie i ulepszanie potencjału infrastrukturalnego i instytucji na różnych poziomach, w tym ocenę zagrożeń i monitoring, zwiększanie możliwości egzekwowania przestrzegania istniejących regulacji prawnych, ułatwianie transferu technologii w celu wprowadzania nowych rozwiązań technicznych, włącznie z lokalnymi rozwiązaniami alternatywnymi, które pomagałyby w wypełnianiu przez kraje ich zobowiązań wynikających z Konwencji o trwałych zanieczyszczeniach organicznych, wzmacnianie infrastruktury lokalnej pod kątem rozprowadzania rozwiązań technicznych lub produktów alternatywnych, które byłyby nieszkodliwe dla środowiska, czy też realizację programów informacyjnych o szerokim zasięgu.
2. (b) Promowanie lub wdrażanie przechodzenia na rozwiązania alternatywne zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju. Dla realizacji tego kierunku będzie udzielana pomoc w zakresie promowania dostępności i transferu czystych i nie zagrażających środowisku alternatywnych technologii, produktów i praktycznych metod postępowania, w tym zintegrowanego zwalczania szkodników i chorób rozpowszechnianych przez nosicieli oraz "najlepszych dostępnych technologii / najlepszych metod postępowania dotyczących ochrony środowiska" ("BAT/BEP - Best Available Technologies / Best Environmental Practices", jak to zostanie zdefiniowane przez naukowy zespół doradczy ds. Konwencji) w celu ograniczania emisji i ułatwiania procesów przejściowych także przez działania nastawione na usuwanie barier. Będą przy tym uwzględniane lokalne warunki społeczno-ekonomiczne i klimatyczne, a także możliwość wykorzystania wiedzy miejscowych specjalistów.
3. (c) Wspieranie usuwania nagromadzonych starych substancji stanowiących trwałe zanieczyszczenia organiczne w sposób nie zagrażający środowisku. Będzie udzielana pomoc w identyfikowaniu nagromadzeń2 oraz powstrzymywaniu i stabilizowaniu rozprzestrzeniania się tych substancji, a także nie zagrażające środowisku niszczenie tych substancji, w tym ich "nagromadzeń tworzonych przez człowieka" (np. PCB wycofywanego z użytku). Brane tu będą też pod uwagę inicjatywy podejmowane w ramach pokrewnych porozumień (np. Konwencji z Bazylei).
4. (d) Wspieranie identyfikacji i rekultywacji terenów zdegradowanych przez trwałe zanieczyszczenia organiczne. Przed zastosowaniem bezpośrednich rozwiązań naprawczych może być konieczne przeprowadzenie rozmaitych analiz i ocen, w tym ocen zagrożeń i analiz techniczno-ekonomicznych. Przedmiotem zainteresowania będą tu zagrożenia dla zdrowia ludzkiego, zasoby wodne i następstwa dla ekosystemów. W tym kontekście, szczególną uwagę będzie się poświęcać potrzebom małych krajów wyspiarskich.

Ukierunkowane prace badawcze

21. W ramach Programu Operacyjnego GEF będzie dofinansowywał ukierunkowane prace badawcze3, w tym zbieranie, analizowanie i rozpowszechnianie informacji. Ukierunkowane prace badawcze będą prowadzone przy uwzględnieniu następujących dwóch podstawowych czynników:

1. GEF mógłby odgrywać rolę instytucji wspierającej lub uzupełniającej we wspólnym finansowaniu strategicznie istotnych działań w zakresie badań stosowanych, aby pomóc w rozwoju aktywności w krajach beneficjantach.
2. W wielu krajach beneficjantach potrzebne jest wsparcie w zakresie stosowania narzędzi i metod analitycznych, włącznie z wykorzystaniem nowoczesnych technik informacyjnych.

22. Potencjalne dziedziny dla ukierunkowanych prac badawczych nad zagadnieniami związanymi z trwałymi zanieczyszczeniami organicznymi obejmowałyby m.in.4:

1. (a) Opracowywanie i promocję tanich i łatwych do stosowania metod szybkiej oceny, w tym użycie znaczników biologicznych, do monitorowania nagromadzenia trwałych zanieczyszczeń organicznych w środowisku i w organizmie ludzkim.
2. (b) Opracowywanie metod oceny narażenia na wpływ substancji szkodliwych w populacjach, które są na to podatne, w tym oceny zagrożeń wynikających ze stałego narażenia na taki wpływ, określanie biologicznego i geochemicznego zachowania się trwałych zanieczyszczeń organicznych na obszarach tropikalnych oraz rozpoznawanie dróg narażenia na wpływ takich substancji w szczególnych sytuacjach (tereny malaryczne i tereny występowania odpadów niebezpiecznych).
3. (c) Opracowywanie modeli addytywnych do przewidywania progowych stężeń substancji chemicznych w obecności wielu czynników wywołujących obciążenie.
4. (d) Opracowywanie "regionalnych" modeli zachowania się i losów trwałych zanieczyszczeń organicznych (dorzecza rzek, małe kraje wyspiarskie, aż do dużych obszarów kontynentalnych o praktycznie jednolitych warunkach klimatycznych i jednolitych warunkach zagospodarowania przestrzennego).

Koordynacyjne i stymulacyjne funkcje GEF

23. Możliwości systemu GEF udzielania pomocy w zakresie Programu Operacyjnego dotyczącego trwałych zanieczyszczeń organicznych zostaną zwiększone przez pełne zaangażowanie trzech Agencji Wykonawczych (UNDP, UNEP i Banku Światowego), odpowiednio do ich porównywalnych możliwości, i przez ustanowienie określonych Partnerskich Porozumień Strategicznych ("Strategic Partnerships")5. Dla optymalnego wykorzystania zbiorowych doświadczeń i dla ułatwienia skoordynowanego i długotrwałego współdziałania ustanowiono nowe Porozumienia Partnerskie z innymi odpowiednimi instytucjami, w szczególności z Bankami Rozwoju Regionalnego takim jak ADB (Bank Rozwoju Azji), IADB (Międzyamerykański Bank Rozwoju), EBRD (Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju) oraz AfDB (Afrykański Bank Rozwoju), a także z wyspecjalizowanymi agendami ONZ posiadającymi porównywalne możliwości na tym polu, w tym FAO i UNIDO.

24. Na wniosek poszczególnych krajów, i podobnie do działalności prowadzonej w ramach Konwencji o różnorodności biologicznej i Ramowej Konwencji NZ w sprawie zmian klimatu, GEF mógłby zapewnić ramy dla konsultacji i współpracy, za których pośrednictwem można byłoby koncentrować dostępne zasoby techniczne i finansowe na strategiach i projektach o zasięgu globalnym, regionalnym i krajowym. GEF mógłby rozwijać swoją rolę katalityczną i wzmacniać zespołową reakcję na to nowe globalne wyzwanie poprzez bliską współpracę z innymi uczestnikami, takimi jak sponsorzy przekazujący dotacje w kontaktach dwustronnych, instytucje prowadzące wielostronną współpracę na rzecz rozwoju, ważniejsze organizacje pozarządowe i sektor prywatny - przede wszystkim w przemyśle chemicznym. Aby skuteczniej zajmować się sprawami dotyczącymi wdrażania postanowień Konwencji, GEF mógłby promować i wspierać bardziej kompleksowe reakcje i programy działania. Taka działalność miałaby na celu:

1. (a) Podnoszenie zdolności do składania aktualnych i dobrych projektów przy jednoczesnym zwiększaniu liczby nowatorskich pomysłów projektowych i gromadzeniu coraz bardziej różnorodnych doświadczeń;
2. (b) Rozszerzanie możliwości powstawania dogodnych warunków do współfinansowania przedsięwzięć i uruchamiania dodatkowych środków finansowych, co stymulowałoby wykorzystywanie dodatkowych zasobów dla podjęcia tego globalnego wyzwania;
3. (c) Osiąganie synergizmu i koordynacji pomiędzy własnymi programami poszczególnych instytucji w dziedzinie trwałych zanieczyszczeń organicznych odpowiednio do porównywalnych możliwości tych instytucji;
4. (d) Określanie potrzebnych działań i konstruowanie Porozumień Partnerskich dla efektywnego wdrażania postanowień Konwencji, w tym dotyczących transgranicznych i globalnych aspektów wycofywania substancji stanowiących trwałe zanieczyszczenia organiczne;
5. (e) Ułatwianie ogólnej koordynacji i tworzenie Porozumień Partnerskich dla osiągania potrzebnych poziomów efektywnego i długotrwałego działania.

Podsumowanie

25. Ustanawiając proponowany nowy Program Operacyjny poświęcony wyłącznie wdrażaniu postanowień Konwencji, GEF mógłby ogromnie rozszerzyć zaangażowanie swoje i dostępnych środków6 w sprawę trwałych zanieczyszczeń organicznych i pobudzić szybką realizację zadań podczas okresu przejściowego, a w porozumieniu z Sekretariatem Tymczasowym, umożliwić podejmowanie działań w krajach korzystających z pomocy udzielanej w ramach tego Programu. Ta wstępna akcja tworzenia możliwości rozwojowych mogłaby obejmować finansowanie opracowywania Krajowych Planów Realizacyjnych i tworzenie systemów sprawozdawczości i kwalifikowałaby się do pełnej refundacji uzgodnionych kosztów. Otrzymano już liczne wnioski o wstępną pomoc, które są obecnie analizowane przez Agencje Wykonawcze.