Programy operacyjne GEF
działania dotyczące zapobieganiu degradacji ziemi

I. Wprowadzenie

1. Fundusz na Rzecz Globalnego Środowiska (GEF, czyli Global Environment Facility) od czasu jego ustanowienia w 1991 r. udziela dotacji pokrywających koszty ponoszone dodatkowo na globalizację efektów przedsięwzięć, aby dopomóc krajom rozwijającym się i krajom przechodzącym transformację gospodarczą w przeciwdziałaniu degradacji powierzchni ziemi, co stanowi jeden z głównych problemów w dziedzinie globalnego środowiska naturalnego i zrównoważonego rozwoju. Do października 2002 r. pomoc GEF obejmowała zagadnienia degradacji powierzchni ziemi w takim zakresie, w jakim się to odnosiło do dziedzin uznanych przez Fundusz za priorytetowe, tzn. do ochrony różnorodności biologicznej, przeciwdziałania zmianom klimatu, ochrony wód międzynarodowych i ochrony warstwy ozonowej.

2. W celu dalszego doskonalenia pomocy GEF, II Zgromadzenie Ogólne GEF w Pekinie w październiku 2002 r. uznało przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi, a przede wszystkim pustynnieniu ziemi i niszczeniu lasów, za jeszcze jedną dziedzinę priorytetową, aby w ten sposób wesprzeć realizację Konwencji NZ o zwalczaniu pustynnienia (UNCCD - The United Nations Convention to Combat Desertification). Dzięki temu gospodarowanie ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju stało się jedną z głównych dziedzin, w których GEF oferuje swoją pomoc, aby uzyskać korzyści dla globalnego środowiska naturalnego w ramach takiego rozwoju.

3. Niniejszy dokument, czyli Program Operacyjny GEF dotyczący gospodarowania ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, stanowi operacyjną konsekwencję uznania przeciwdziałania degradacji powierzchni ziemi za jedną z dziedzin priorytetowych. Nakreśla on ramy dla rozwijania działań, w stosunku do których GEF finansuje dodatkowe koszty globalizacji ich efektów, aby przeciwdziałać pierwotnym przyczynom degradacji powierzchni ziemi i negatywnym wpływom tego zjawiska na stabilność, funkcje i korzystne oddziaływania ekosystemów, a także na środki utrzymania i pomyślność gospodarczą ludności. Naszkicowano tu m.in. cel programu, oczekiwane efekty długofalowe oraz działania objęte finansowaniem GEF.

Degradacja powierzchni ziemi i globalne konsekwencje tego zjawiska

Rozmiary zjawiska i jego oddziaływania

4. Degradacja powierzchni ziemi jest szeroko definiowana jako "... jakakolwiek forma pogorszenia naturalnego potencjału ziemi, która wpływa na integralność ekosystemu w sensie obniżenia jego trwałej produktywności ekologicznej albo jego rodzimego bogactwa biologicznego i  zdolności do zachowania prężności". Jest to zjawisko ogólnoświatowe, wpływające w istotny sposób na produktywność w ponad 80 krajach na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Degradacja powierzchni ziemi stanowi szczególnie poważny problem w Afryce, gdzie 36 krajów stoi w obliczu degradacji powierzchni ziemi wskutek wysuszenia lub pustynnienia.

5. Degradacja powierzchni ziemi ma szkodliwy wpływ na integralność i produktywność ekologiczną około 2 mld ha lub 23% terenów użytkowanych przez człowieka. Degradacja powierzchni ziemi niezwykle poważnie dotknęła tereny uprawne na obszarach zarówno suchych jak i zalesionych. Tereny uprawne obejmują około 1/4 wszystkich lądów na świecie i wytwarzają 95% wszystkich białek zwierzęcych i roślinnych i 99% wszystkich kalorii zużywanych przez człowieka. W ciągu ostatnich 50 lat ok. 2/3 wszystkich zasobów ziemi uprawnej uległo w jakimś stopniu degradacji.

6. Negatywne oddziaływania degradacji powierzchni ziemi mają charakter zarówno ekologiczny jak i społeczno-ekonomiczny. Degradacja powierzchni ziemi narusza strukturę i funkcje systemów ekologicznych, takie jak cykle bio-geochemiczne (tzn. cykle obiegu węgla, wody i substancji odżywczych), które maja kluczowe znaczenie dla przetrwania gatunku ludzkiego. Wpływ ten już spowodował zagrożenie w dziedzinie środków utrzymania i pomyślności ekonomicznej oraz stanu wyżywienia ponad miliarda ludzi w krajach rozwijających się.

7. Szczyt Światowy na Temat Zrównoważonego Rozwoju (WSSD - The World Summit on Sustainable Development) we wrześniu 2002 r. ponownie stwierdził, że degradacja powierzchni ziemi stanowi jedno z głównych światowych wyzwań XXI wieku, dotyczących środowiska naturalnego i zrównoważonego rozwoju i zaapelował, aby "... przeciwdziałać przyczynom pustynnienia i degradacji powierzchni ziemi dla przywrócenia ziemi do pierwotnego stanu oraz przeciwdziałać ubóstwu wynikającemu z tej degradacji". Wspomniany Szczyt podkreślił też, że "gospodarka leśna zgodna z zasadami zrównoważonego rozwoju, prowadzona w stosunku do lasów zarówno naturalnych jak i sadzonych, bez względu na to, czy jej celem jest produkcja drewna czy pozyskiwanie innych produktów, ma zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia zrównoważonego rozwoju i stanowi podstawowy środek do likwidacji ubóstwa". Przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi znacznie by się więc przyczyniło do zrealizowania Milenijnych Zamierzeń Rozwojowych ("Millennium Development Goals") zmniejszenia o połowę ułamka ludności dotkniętej ubóstwem i doprowadzenia do trwałego utrzymywania się środowiska w stanie nie ulegającym pogorszeniu.

8. W szczególności, jeśli chodzi o możliwy wkład GEF w przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi, Szczyt również zaapelował do Zgromadzenia Ogólnego GEF, aby "... podjęło działania w odpowiedzi na zalecenia Rady GEF dotyczące uznania przeciwdziałania degradacji powierzchni ziemi (pustynnieniu ziemi i niszczeniu lasów) za jedną z dziedzin priorytetowych dla GEF, co stanowiłoby środek wspierający skuteczną realizację Konwencji NZ o zwalczaniu pustynnienia; a następnie aby nadało GEF rolę mechanizmu finansowego obsługującego Konwencję, przy jednoczesnym uznaniu wzajemnie się uzupełniających ról GEF i Globalnego Mechanizmu Konwencji w zapewnianiu i uruchamianiu środków na opracowywanie i wdrażanie programów działań". Zgromadzenie Ogólne GEF, na zalecenie Rady GEF, zatwierdziło od czasu Szczytu uznanie przeciwdziałania degradacji powierzchni ziemi za jedną z dziedzin priorytetowych Funduszu.

Konwencje

9. Od czasu Konferencji w Rio de Janeiro wprowadzono trzy konwencje dotyczące globalnego środowiska naturalnego, które najbardziej dotyczą zapobiegania i przeciwdziałania degradacji powierzchni ziemi, a mianowicie Konwencja NZ o zwalczaniu pustynnienia (UNCCD - The United Nations Convention to Combat Desertification), Konwencja o ochronie różnorodności biologicznej (CBD - Convention on Biological Diversity) oraz Konwencja ramowa NZ w sprawie zmian klimatu (UNFCCC - The United Nations Framework Convention on Climate Change). Konsensus co do uznania degradacji powierzchni ziemi za zagadnienie dotyczące globalnego środowiska naturalnego i zrównoważonego rozwoju, jak również potrzeba podjęcia skoordynowanych międzynarodowych kroków dla przeciwdziałania temu zjawisku, doprowadziły do przyjęcia Konwencji NZ o zwalczaniu pustynnienia w czerwcu 1994 r.

10. Celem Konwencji NZ o zwalczaniu pustynnienia jest "... zwalczanie pustynnienia i łagodzenie efektów suszy w krajach, w których występują poważne susze i/lub pustynnienie, zwłaszcza w Afryce, poprzez skuteczne działania na wszystkich poziomach, wspierane na drodze współpracy międzynarodowej i porozumień partnerskich, w ramach kompleksowego podejścia zgodnego z ustaleniami Agendy 21, z zamiarem przyczynienia się do osiągnięcia zrównoważonego rozwoju na obszarach dotkniętych tymi zjawiskami".

11. Konwencja o ochronie różnorodności biologicznej uznaje znaczenie przeciwdziałania degradacji powierzchni ziemi. Przykładowo, programowe priorytety tej Konwencji podkreślają rolę, jaką może odgrywać zapobieganie i przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi i niszczenia lasów w ochronie różnorodności biologicznej i w korzystaniu z niej w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju.

12. Programy służące realizacji celów Konwencji ramowej NZ w sprawie zmian klimatu również uznają współzależność pomiędzy zmianami klimatu a degradacją powierzchni ziemi (tzn. pustynnieniem ziemi i niszczeniem lasów). W rzeczywistości niszczenie lasów bardziej się przyczynia do zmian klimatu niż wszelkie inne formy degradacji powierzchni ziemi, ponieważ przynosi w efekcie uwalnianie dwutlenku węgla i utratę węgla związanego w biomasie i glebie. W związku z tym program prac w ramach Konwencji ramowej NZ w sprawie zmian klimatu kładzie nacisk na rolę ochrony lasów i obszarów lesistych oraz ich zagospodarowywania w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju w wiązaniu węgla i w emisji dwutlenku węgla.

13. Dążąc do wykorzystania zachodzących synergizmów, w ramach wspomnianych trzech Konwencji opracowuje się wspólne programy prac przeciwdziałających degradacji powierzchni ziemi i niszczeniu lasów dla osiągnięcia wielorakich korzyści globalnych, obejmujących m.in. łagodzenie ubóstwa, zachowanie stabilności, funkcji i korzystnych oddziaływań ekosystemów, takich jak ochrona zasobów glebowych i obszarów źródliskowych, wychwytywanie i wiązanie węgla, oczyszczanie wód, czy regulacja klimatu, a także retencję substancji odżywczych.

Przyczyny degradacji powierzchni ziemi

14. Degradacja powierzchni ziemi pociąga za sobą uszkodzenie struktury gleby i prowadzi do utraty substancji odżywczych z gleby wskutek takich procesów jak erozja wodna lub wietrzna, zawodnienie i zasolenie, czy ubicie gleby. Najważniejsze przyczyny degradacji powierzchni ziemi to nieodpowiednie użytkowanie gruntów, głównie niezgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju praktyki rolnicze, nadmierny wypas oraz niszczenie lasów. Takie praktyki najczęściej są stosowane na terenach, gdzie ziemia, woda i inne zasoby naturalne są niedoceniane. Oprócz tego ludzie nie mający pewności co do swojego tytułu prawnego do ziemi czy do korzystania z wody są bardzo słabo przekonani do inwestowania w gospodarowanie ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju lub w ogóle nie mają takiej motywacji. Zamiast tego wykazują tendencję do skupiania się na zaspakajaniu swoich doraźnych potrzeb ekonomicznych ze szkodą dla środowiska.

Praktyki rolnicze niezgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju

15. Stabilność i żyzność gleb na terenach rolniczych nawadnianych przez opady atmosferyczne, przy słabym nawożeniu lub bez nawożenia, można przywrócić przez ich pozostawienie odłogiem przez pewien okres czasu, zwykle przez 15 ÷ 20 lat. Jednakże, gdy okres odłogowania ziemi intensywnie uprawianej ulega skróceniu, osłabia to naturalną zdolność gleb do odzyskiwania żyzności, co w ostatecznym efekcie prowadzi do degradacji gruntu, niższych plonów i mniejszych dochodów ludności.

16. W przypadku terenów uprawnych nawadnianych sztucznie, główną przyczyną ich degradacji jest niewłaściwe gospodarowanie wodą i użytkowanie systemu irygacyjnego, prowadzące do zawodnienia terenu i zasolenia gleby. Taka utrata gruntów ornych prowadzi do obniżenia produkcji i dochodów.

17. Jako główne przyczyny degradacji terenów uprawnych można wymienić niewłaściwe użytkowanie gruntów, słabą zdolność do prowadzenia planowania przestrzennego i gospodarki wodnej w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju, a także nieodpowiednią politykę rolną i zły system zachęt. Czynniki te prowadzą do nieefektywnego i rozrzutnego użytkowania gruntów i zasobów wodnych, niewłaściwej intensyfikacji upraw, zwłaszcza przy stosowaniu upraw monokulturowych, rozszerzania upraw na ziemie niższej klasy, a także stosowania maszyn rolniczych i praktyk agronomicznych nieodpowiednich dla lokalnych warunków glebowych i wodnych.

Nadmierny wypas

18. Nadmierny wypas ma dwojaki wpływ na ziemię. Prowadzi do utraty pokrywy roślinnej pastwisk lub terenów przydatnych do wypasu na obszarach, gdzie zagęszczenie zwierząt domowych przekracza lokalne możliwości wypasowe. Nadmierne zagęszczenie zwierząt domowych powoduje też ubicie gleby wskutek udeptywania. W obu przypadkach gleba staje się bardziej podatna na erozję wodną lub wietrzną. Taki stan pastwisk lub innych terenów przydatnych do wypasu obniża wskaźniki wzrostu i przetrwania zwierząt, prowadząc do obniżenia dochodów ludności i posiadanych prze nią możliwości wyżywienia.

19. Głównymi przyczynami degradacji pastwisk lub terenów przydatnych do wypasu są: załamanie tradycyjnych sposobów gospodarowania ziemią, które regulują intensywność wypasania, zła polityka i słabe możliwości instytucjonalne gospodarowania terenami wypasowymi w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju, kurczenie się terenów przydatnych do wypasu przy jednoczesnym gwałtownym wzroście zaludnienia i pogłowia zwierząt, zwiększone zapotrzebowanie na inne sposoby użytkowania gruntów, takie jak rolnictwo, przemysł i rozbudowa infrastruktury, rozbudowa osiedli pasterskich i powiązane z tym zagospodarowywanie terenów i wód oraz ograniczanie przemieszczania się pasterskich ludów koczowniczych wzdłuż tradycyjnych korytarzy poprzez granice państw.

Niszczenie lasów

20. Niszczenie lasów, które zachodzi zarówno na obszarach lesistych (na terenach półsuchych i umiarkowanie wilgotnych) jak i w gęstych lasach (na wilgotnych terenach tropikalnych), jest główną przyczyną utraty pokrywy leśnej, prowadzącej do dalszej degradacji powierzchni ziemi. Trzema głównymi przyczynami degradacji obszarów lesistych jest nadmierne pozyskiwanie drewna na opał dla celów energetycznych, przekształcanie takich obszarów dla celów prowadzonej na dużą skalę produkcji rolnej lub zwierzęcej, oraz niekontrolowane pożary lasów, często wzbudzane umyślnie dla oczyszczenia gruntu lub dla ułatwienia polowania na dziką zwierzynę. W gęstych lasach degradacja powierzchni ziemi najczęściej następuje w wyniku nielegalnego komercyjnego pozyskiwania drewna oraz karczowania lasów w celu rozwijania rolnictwa i/lub budowy siedzib ludzkich i towarzyszącej infrastruktury. Utrata lasów lub obszarów lesistych powoduje zagrożenie dla dochodów, a nawet przetrwania, grup ludności zależnych od produktów leśnych.

21. Niszczenie lasów jest głównie efektem błędów polityki prowadzonej w tym zakresie, takich jak niedocenianie zasobów drewna, powodujące powstawanie zachęt ekonomicznych do stosowania nieefektywnych i rozrzutnych metod pozyskiwania drewna, subsydiowanie rolnictwa w sposób faworyzujący przekształcanie lasów w pola uprawne dla prowadzenia na wielką skalę produkcji rolnej lub w pastwiska, oraz rozczłonkowane i słabe instytucje niezdolne do skutecznej ochrony zasobów leśnych i do gospodarowania tymi zasobami w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju.

III. GEF a zapobieganie i przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi

22. GEF od czasu jego ustanowienia w 1991 r. udziela dotacji pokrywających koszty ponoszone dodatkowo na globalizację efektów przedsięwzięć, aby dopomóc krajom rozwijającym się i krajom przechodzącym transformację gospodarczą w zapobieganiu i przeciwdziałaniu degradacji powierzchni ziemi, przede wszystkim pustynnieniu ziemi i niszczeniu lasów, w takim zakresie, w jakim się to odnosiło do czterech dziedzin uznanych przez Fundusz za priorytetowe, tzn. do ochrony różnorodności biologicznej, przeciwdziałania zmianom klimatu, ochrony wód międzynarodowych i ochrony warstwy ozonowej, zgodnie ze swoim Aktem Założycielskim i Strategią Operacyjną.

23. Poszczególne kraje napotykały jednakże na problemy operacyjne przy opracowywaniu projektów mających na celu zapobieganie i przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi ze względu na trudności w zdefiniowaniu powiązań pomiędzy degradacją powierzchni ziemi a wspomnianymi dziedzinami priorytetowymi oraz w stosowaniu zasady finansowania tylko dodatkowych kosztów globalizacji efektów przedsięwzięć. Utrudnieniem było też, wynikające z wewnętrznej polityki danego kraju, ograniczone poparcie dla przedsięwzięć zapobiegających i przeciwdziałających degradacji powierzchni ziemi.

24. Sytuacja zaczęła się umiarkowanie poprawiać po zatwierdzeniu Programu Operacyjnego GEF o zintegrowanym zarządzaniu ekosystemami. Program ten określił ramy udzielania przez GEF pomocy dla wspierania polityki państw i tworzenia warunków do przeciwdziałania degradacji powierzchni ziemi, włącznie z ułatwianiem kompleksowego i międzysektorowego podejścia do zagadnień gospodarki zasobami naturalnymi. Objęte Programem projekty dotyczące przeciwdziałania degradacji powierzchni ziemi musiały spełniać wymagania generowania korzyści dla globalnego środowiska naturalnego w zakresie co najmniej dwóch dziedzin uznawanych za priorytetowe przez GEF.

25. W 2000 r. Sekretariat GEF zlecił przeprowadzenie niezależnych badań dla określenia przeszkód w opracowywaniu projektów dotyczących degradacji powierzchni ziemi, które miałyby być finansowane przez GEF, i dla wytypowania środków służących zwiększeniu wsparcia udzielanego przez GEF. Wnioski z tych badań objęły następujące stwierdzenia:

1. (a) Ponieważ GEF zajmuje się przeciwdziałaniem degradacji powierzchni ziemi tylko poprzez powiązania tych zagadnień z obszarami uznawanymi przez Fundusz za priorytetowe, projekty wykazują tendencję do koncentrowania się w dużej mierze na celach należących do dziedzin priorytetowych, natomiast wcale lub prawie wcale nie poświęcają istotnej uwagi działaniom związanym z gospodarowaniem ziemią.
2. (b) Wymaganie powiązania z dziedzinami priorytetowymi spowodowało powstawanie projektów obejmujących przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi, które wykazywały tendencje do skupiania się w większym stopniu na zagadnieniach biofizycznych. Gdyby degradacja powierzchni ziemi była zagadnieniem centralnym, projekty te przede wszystkim koncentrowałyby się na doskonaleniu gospodarowania ziemią i na stosowaniu tych spośród możliwych sposobów gospodarowania zasobami naturalnymi, które byłyby zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju. Oprócz tego kluczowe zagadnienia mające wpływ na ludzi i na ich wzajemne oddziaływania z systemami ekologicznymi, takie jak sprawy dotyczące tytułów prawnych do ziemi i sprawy dotyczące płci, są często niedostatecznie uwzględniane przy konstruowaniu projektu.

26. Wspomniane badania zaleciły gruntowną zmianę sposobu podejścia w GEF do zagadnienia degradacji powierzchni ziemi, jeśli to ma odnieść istotny wpływ na globalne środowisko naturalne.

27. Aby nadal doskonalić pomoc GEF dla przedsięwzięć mających na celu zapobieganie i przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi, Zgromadzenie Ogólne GEF w październiku 2002 r., na zalecenie Rady GEF, wprowadziło poprawkę do Aktu Założycielskiego GEF, uznającą przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi za jedną z dziedzin priorytetowych, co miało stanowić środek wspierający skuteczną realizację Konwencji NZ o zwalczaniu pustynnienia (UNCCD). Wskutek tego gospodarowanie ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju znalazło się wśród głównych celów pomocy GEF, a to pomogło w optymalizacji korzyści dla globalnego środowiska naturalnego, uzyskiwanych dzięki finansowanym przez GEF przedsięwzięciom poświęconym przeciwdziałaniu pustynnieniu ziemi i niszczeniu lasów na suchych, półsuchych, umiarkowanie wilgotnych i wilgotnych obszarach świata.

28. Oprócz ustanowienia nowej dziedziny priorytetowej, Zgromadzenie Ogólne GEF potwierdziło, że "... pomoc GEF powinna być dostępna jako mechanizm finansowy służący realizacji Konwencji NZ o zwalczaniu pustynnienia w krajach, w których występują poważne susze i/lub pustynnienie, zwłaszcza w Afryce, zgodnie z paragrafem 21 Konwencji, gdyby Konferencja Państw Członkowskich tak postanowiła".

IV. Względy strategiczne i wnioski z dotychczasowych doświadczeń

29. Prowadzone z pełnym zaangażowaniem dotychczasowe prace mające na celu przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi dawały rozmaite wyniki. Niemniej jednak były źródłem doświadczeń, które pozwoliły na wytyczenie ważnych kierunków strategicznych dla skutecznej realizacji przyszłych programów i projektów. Wśród głównych względów strategicznych, które będą ukierunkowywały opracowywanie i realizację programów w priorytetowej dla GEF dziedzinie przeciwdziałania degradacji powierzchni ziemi, należy wymienić następujące spostrzeżenia:

1. (a) Ponieważ degradacja powierzchni ziemi ma wpływ zarówno na ubóstwo ludzi jak i na stan globalnego środowiska naturalnego, rozwiązania zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju wymagają stosowania pakietów finansowych, które wspierałyby działania interwencyjne ukierunkowane na oba te aspekty. W związku z tym poszczególne kraje powinny dążyć do wprowadzania metod gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju do swoich priorytetowych krajowych programów ramowych dotyczących takiego rozwoju, takich jak krajowe plany zrównoważonego rozwoju, opracowania dotyczące strategii ograniczania ubóstwa (PRSP - Poverty Reduction Strategy Papers) i programy ramowe kompleksowego rozwoju (CDF - Comprehensive Development Framework). Może to ułatwić skoordynowaną mobilizację środków dla skutecznej realizacji ekonomicznie opłacalnych programów zgodnych z zasadami zrównoważonego rozwoju.
2. (b) W wielu programach zapobiegania i przeciwdziałania degradacji powierzchni ziemi stosowano podejście oparte w dużej mierze na zajmowaniu się poszczególnymi sektorami oddzielnie, a to miało niezamierzony skutek rozdrabniania przyjętych ogólnych metod postępowania, instytucji i środków przeznaczonych do rozwiązywania konkretnych problemów. Skuteczne zapobieganie i przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi wymaga więc przy konstruowaniu programów naukowo uzasadnionego i międzysektorowego podejścia do gospodarowania ziemią, z uwzględnieniem ekologicznych, ekonomicznych i społecznych aspektów tych zagadnień.
3. (c) Opracowywanie i realizacja programów i projektów mających na celu przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi przynoszą najlepsze efekty, gdy na wszystkich etapach ma miejsce efektywne uczestnictwo wszystkich biorących udział w przedsięwzięciu, włącznie z kobietami.
4. (d) Dla zapobiegania i przeciwdziałania degradacji powierzchni ziemi zasadnicze znaczenie ma wczesne podejmowanie działań na obszarach szczególnie narażonych na taką degradację, np. na ekologicznie wrażliwych ziemiach niższej klasy.
5. (e) Aby uzyskać efektywną reakcję na poziomie lokalnym, krajowym i międzynarodowym, konieczne są odpowiednie warunki do wspierania gospodarowania ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, takie jak prowadzona polityka, przepisy i istniejące zachęty ekonomiczne.
6. (f) Tworzenie możliwości rozwojowych na poziomie społeczności lokalnych i ogólnokrajowym jest potrzebne do skutecznego prowadzenia działań dotyczących konkretnych problemów.
7. (g) Działania dotyczące konkretnych problemów najbardziej efektywnie przyczyniają się do wprowadzania innowacji, a także do demonstrowania i powielania dobrych praktycznych metod postępowania w gospodarowaniu ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, w tym miejscowych systemów takiego gospodarowania.
8. (h) Istotne jest też, aby w projektach opracowywanych z myślą o ich finansowaniu przez GEF promować wykorzystywanie synergizmów zachodzących pomiędzy programowymi priorytetami dotyczącymi gospodarowania ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju i wynikającymi z Konwencji NZ o zwalczaniu pustynnienia (UNCCD), Konwencji o ochronie różnorodności biologicznej (CBD), Konwencji ramowej NZ w sprawie zmian klimatu (UNFCCC) i innych konwencji związanych z tymi zagadnieniami.

V. Program Operacyjny GEF dotyczący gospodarowania ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju

30. Ogólnym celem operacyjnym przyjęcia przez GEF za dziedzinę priorytetową przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi (tzn. pustynnieniu ziemi i niszczeniu lasów) jest katalizowanie współpracy z innymi organizacjami zajmującymi się sprawami gospodarowania ziemią, użytkownikami ziemi i innymi uczestnikami tych działań na poziomie lokalnym, krajowym, regionalnym i globalnym, aby zapewnić skoordynowane wsparcie finansowe i techniczne dla przeciwdziałania degradacji powierzchni ziemi w sposób pozwalający na osiągnięcie długoterminowych korzyści dla globalnego środowiska naturalnego w kontekście zrównoważonego rozwoju.

Cel Programu

31. Celem Programu Operacyjnego dotyczącego gospodarowania ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju (Programu Operacyjnego Nr 15) jest łagodzenie przyczyn i negatywnych wpływów degradacji powierzchni ziemi na strukturę i funkcjonalną integralność ekosystemów poprzez praktyczne metody gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju, co ma się przyczyniać do poprawy środków utrzymania i pomyślności gospodarczej ludności.

32. Pomoc GEF skupiałaby się na refundowaniu uzgodnionych dodatkowych kosztów globalizacji efektów prowadzonych przez poszczególne kraje działań dotyczących gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju, aby chronić strukturę i funkcjonalną integralność ekosystemów, zmniejszać emisję dwutlenku węgla i poprawiać wiązanie węgla, czy też stabilizować uwalnianie i gromadzenie się osadów w wodach.

33. Realizując Program Operacyjny, oczekuje się, że kraje będą podejmowały rozwiązywanie problemów dotyczących degradacji powierzchni ziemi, podchodząc do tego w sposób kompleksowy i międzysektorowy w ramach zasad zrównoważonego rozwoju na poziomie lokalnym, krajowym i/lub transgranicznym. Wsparcie GEF byłoby zgodne z priorytetami programu prac przy realizacji Konwencji NZ o zwalczaniu pustynnienia (UNCCD) jak również z programowymi priorytetami dotyczącymi gospodarowania ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju i wynikającymi z Konwencji o ochronie różnorodności biologicznej (CBD) i Konwencji ramowej NZ w sprawie zmian klimatu (UNFCCC).

Oczekiwane efekty długofalowe

34. Oczekuje się, że wspierane przez GEF działania dotyczące gospodarowania ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju przyniosą m.in. następujące efekty długofalowe:

1. (a) Wzrosną instytucjonalne i ludzkie możliwości doskonalenia planowania przestrzennego i gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju dla osiągnięcia korzyści dla globalnego środowiska naturalnego w kontekście zrównoważonego rozwoju.
2. (b) Powstaną lepsze warunki, wynikające z przyjętej polityki, obowiązujących przepisów i istniejących zachęt ekonomicznych, ułatwiające szersze stosowanie praktycznych międzysektorowych metod gospodarowania ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, gdy kraje będą rozwiązywać problemy dotyczące różnorodnych potrzeb korzystania z zasobów ziemi dla prowadzenia działalności gospodarczej, dla ochrony struktury i funkcjonalnej integralności ekosystemów i dla innych działań.
3. (c) Poprawi się ekonomiczna produktywność ziemi objętej gospodarowaniem zgodnym z zasadami zrównoważonego rozwoju, jak również ochrona lub przywracanie struktury i funkcjonalnej integralności ekosystemów.

Założenia Programu

35. Przy opracowywaniu i realizacji działań wspieranych przez GEF zakłada się, że będą spełnione następujące warunki konieczne do uzyskania oczekiwanych efektów długofalowych:

1. (a) Silne zaangażowanie kraju w przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi, przy uznaniu priorytetu zrównoważonego rozwoju kraju i łagodzenia ubóstwa.
2. (b) Włączenie gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju przez Agencje Wdrożeniowe i Wykonawcze GEF w główny nurt ich regularnych programów i działań.
3. (c) Budowanie porozumień partnerskich obejmujących rządy i ich partnerów w działaniach rozwojowych (takich jak społeczności lokalne, agencje współpracy dwustronnej i wielostronnej, sektor prywatny, fundacje i organizacje pozarządowe) dla opracowywania innowacyjnych pakietów finansowych i technicznych w celu łagodzenia ubóstwa oraz ochrony lub przywracania struktury i integralności funkcjonalnej ekosystemów poprzez gospodarowanie ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego ekorozwoju.
4. (d) Przyjmowanie kompleksowych i międzysektorowych metod podejścia do zagadnień gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju.
5. (e) Konstruowanie programów i projektów w sposób zgodny z priorytetami i możliwościami kraju korzystającego z pomocy, w tym także zamierzonych konkretnych beneficjantów.
6. (f) Współpraca pomiędzy GEF a jego agencjami, rządami i innymi partnerami i uczestnikami działań rozwojowych w celu tworzenia odpowiednich warunków politycznych i możliwości instytucjonalnych, aby umożliwić krajom skuteczne osiąganie oczekiwanych długofalowych efektów przedsięwzięć wspieranych przez GEF zarówno w kategoriach globalnego środowiska naturalnego jak i zrównoważonego rozwoju.

VI. Finansowanie gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju

Finansowanie przez GEF dodatkowych kosztów globalizacji efektów przedsięwzięć

36. Programy i projekty poświęcone przeciwdziałaniu degradacji powierzchni ziemi zawierałyby pakiety działań interwencyjnych dotyczących, z jednej strony - poprawy środków utrzymania i pomyślności ekonomicznej ludności (działania podstawowe dla korzyści krajowych - "baseline actions"), a z drugiej strony - zagadnień środowiska globalnego (działania dodatkowe dla globalizacji efektów - "incremental actions"). Pomoc GEF skupiałaby się na refundowaniu uzgodnionych dodatkowych kosztów globalizacji efektów przedsięwzięć ("incremental costs"), czyli kosztów przyspieszania działań prowadzonych przez kraje i dotyczących gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju w celu osiągnięcia korzyści dla środowiska globalnego w kontekście zrównoważonego rozwoju.

37. GEF zapewniałby w szczególności "katalityczne" lub dodatkowe ("incremental") finansowanie działań uzupełniających względem działań dotyczących rozwoju kraju i łagodzenia ubóstwa, mając na celu pomaganie krajom w przekształcaniu lub dostosowywaniu dotychczasowych lub planowanych praktyk użytkowania ziemi w taki sposób, aby dawały w efekcie ochronę lub przywracanie stabilności, funkcji i korzystnych oddziaływań ekosystemów. W dużej mierze finansowanie przez GEF dodatkowych kosztów globalizacji efektów przedsięwzięć dotyczących gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju będzie w praktyce oparte na uczestniczeniu w pokrywaniu kosztów (patrz Rozdział VII, gdzie przedstawiono przykłady "działań podstawowych dla korzyści krajowych" - "baseline actions" i "działań dodatkowych dla globalizacji efektów - incremental actions").

Współfinansowanie

38. Rządy krajów kwalifikujących się do pomocy GEF uruchamiałyby współfinansowanie kosztów działań podstawowych podejmowanych dla korzyści krajowych lub działań na rzecz zrównoważonego rozwoju ze środków budżetowych i ze środków uzyskanych od swoich partnerów zewnętrznych, w tym instytucji sponsorujących przedsięwzięcia w ramach porozumień dwustronnych i wielostronnych, inwestorów prywatnych, organizacji pozarządowych i fundacji.

39. Agencje Wdrożeniowe i Wykonawcze GEF mogą pomagać krajom w uruchamianiu współfinansowania przedsięwzięć ze źródeł zewnętrznych. Oprócz tego, w ramach Konwencji NZ o zwalczaniu pustynnienia (UNCCD) ustanowiono "Mechanizm Globalny" ("Global Mechanism") dla "... promowania działań prowadzących do uruchamiania i kanalizowania środków finansowych, włącznie z transferem technologii, i kierowania tych środków w formie udzielania dotacji i/lub ich udostępniania na warunkach preferencyjnych lub innych do odpowiednich instytucji w krajach rozwijających się ...". Tak więc wspomniany Mechanizm Globalny ma do odegrania ważną rolę przy pomaganiu krajom w uruchamianiu współfinansowania (tzn. zdobywania funduszy ze źródeł innych niż GEF) dla pokrywania kosztów działań podstawowych dla korzyści krajowych ("baseline activities").

40. Oczekuje się, że Mechanizm Globalny będzie działał w sposób skoordynowany z działalnością Agencji Wdrożeniowych i Wykonawczych GEF i innych sponsorów na rzecz uruchamiania środków finansowych. Komitet Ułatwień ("Facilitation Committee") Mechanizmu Globalnego mógłby pomagać we wspieraniu takiej koordynacji. Komitet ten ustanowiono, aby udzielał wsparcia i rady Mechanizmowi Globalnemu oraz umożliwiał prowadzenie współpracy instytucjonalnej. Wśród członków Komitetu znajdują się takie Agencje Wdrożeniowe i Wykonawcze GEF jak UNDP, UNEP, Bank Światowy, IFAD, FAO, ADB (Bank Rozwoju Azji), AfDB (Afrykański Bank Rozwoju), IADB (Międzyamerykański Bank Rozwoju) oraz Sekretariat GEF.

VII. Działania kwalifikujące się do wsparcia przez GEF

41. Pomoc GEF obejmowałaby trzy wzajemnie ze sobą powiązane rodzaje działalności, a mianowicie tworzenie możliwości rozwojowych beneficjantów ("capacity building"), inwestycje dla rozwiązywania konkretnych problemów ("on-the-ground investments") i ukierunkowane prace badawcze ("targeted research"), prowadzone na poziomie społeczności lokalnej, krajowym i/lub transgranicznym. Niżej wymienione działania przedstawiają spis dziedzin, w których istnieje prawdopodobieństwo uzyskania wsparcia GEF i spośród których poszczególne kraje mogą dokonywać wyboru zależnie od swoich potrzeb i priorytetów.

Tworzenie możliwości rozwojowych ("capacity building")

42. Tworzenie możliwości rozwojowych na poziomie lokalnym, krajowym i regionalnym początkowo koncentrowałoby się na prowadzonych przez poszczególne kraje działaniach mających na celu tworzenie sprzyjających warunków i możliwości instytucjonalnych wspierania gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju.

1. (a) Włączenie gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju do głównych priorytetów rozwoju kraju. Działania podstawowe dla korzyści krajowych ("baseline actions") obejmowałyby działania związane z opracowaniem krajowego planu rozwoju, studium strategii ograniczania ubóstwa (PRSP - "Poverty Reduction Strategy Paper") lub ramowego programu kompleksowego rozwoju (CDF - "Comprehensive Development Framework"). Pomoc GEF przy działaniach dodatkowych dla globalizacji efektów ("incremental assistance") może się w szczególności koncentrować na zapewnieniu wsparcia koordynacyjnego dla następujących działań podstawowych podejmowanych dla korzyści krajowych, mającego na celu ułatwianie realizacji priorytetów krajowych:
   1. (i) Uzgadnianie, w razie potrzeby, priorytetów dotyczących gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju i określonych w ramach programów działań, takich jak krajowe programy działań na rzecz środowiska, krajowe / subregionalne / regionalne programy działań (NAPs / SRAPs / RAPs - "National / Sub-Regional / Regional Action Programs") dotyczących zwalczania pustynnienia, krajowe strategie i plany działań dotyczących ochrony różnorodności biologicznej, krajowy system porozumiewania się dla celów Konwencji ramowej NZ w sprawie zmian klimatu (UNFCCC), krajowe dostosowawcze programy działań ("National Adaptation Programs of Action"), oraz programy działań na rzecz ochrony lasów.
   2. (ii) Wprowadzanie krajowych priorytetów zapobiegania i przeciwdziałania pustynnieniu ziemi i niszczeniu lasów, wstępnie określonych w krajowych programach działań na rzecz środowiska, krajowych / subregionalnych / regionalnych programach działań (NAPs / SRAPs / RAPs - "National / Sub-Regional/ Regional Action Programs"), krajowych strategiach i planach działań dotyczących ochrony różnorodności biologicznej, krajowym systemie porozumiewania się dla celów Konwencji ramowej NZ w sprawie zmian klimatu (UNFCCC) oraz w programach działań na rzecz ochrony lasów, do krajowych planów rozwoju, studiów strategii ograniczania ubóstwa (PRSP) i/lub ramowych programów kompleksowego rozwoju (CDF). Takie uwzględnianie priorytetów krajowych ułatwiałoby skoordynowane uruchamianie środków finansowych pochodzących zarówno ze źródeł krajowych jak i zewnętrznych, a także skuteczne prowadzenie działań priorytetowych.
2. (b) Integrowanie systemów planowania przestrzennego. Działania podstawowe dla korzyści krajowych ("baseline actions") mogą obejmować ustanawianie systemów planowania przestrzennego i opracowywanie systemów umożliwiających przygotowanie się na wypadek suszy czy innych skrajnych zjawisk klimatycznych na poziomie krajowym i lokalnym. Wspierane przez GEF działania dodatkowe potrzebne dla globalizacji efektów mogą obejmować:
   1. (i) Rozwijanie i ulepszanie mechanizmów instytucjonalnych obejmujących udział inwestorów oraz zwiększanie możliwości beneficjantów w zakresie kompleksowego planowania przestrzennego i gospodarowania ziemią, włącznie z analizą przydatności gruntów do określonych celów, na poziomie krajowym i lokalnym oraz w ujęciu międzysektorowym, co ma się przyczyniać do poprawy środków utrzymania ludności i do ochrony stabilności, funkcji i korzystnych oddziaływań ekosystemów.
   2. (ii) Włączanie zgodnych z zasadami zrównoważonego rozwoju praktyk gospodarowania ziemią w opracowane systemy umożliwiające przygotowanie się na wypadek suszy czy innych skrajnych zjawisk klimatycznych.
   3. (iii) Opracowywanie kierunków polityki, przepisów i systemów zachęt, takich jak doskonalsze systemy tytułów prawnych do ziemi i systemy ocen pozwalające na prawidłowe ocenianie wartości odnawialnych zasobów naturalnych, w tym wody, aby zachęcać do użytkowania tych zasobów i gospodarowania nimi w sposób efektywny i zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju.
   4. (iv) Rozwijanie i ulepszanie systemów informacyjnych, by wspierać podejmowanie decyzji dotyczących kompleksowego planowania przestrzennego i gospodarowania ziemią, dokonywane na poziomie krajowym i lokalnym.
   5. (v) Rozpowszechnianie i powielanie dobrych praktyk, rozwiązań technicznych i doświadczeń dotyczących zarządzania.
3. (c) Porozumienia i mechanizmy dotyczące gospodarowania zasobami transgranicznymi. Budowanie odpowiedniej polityki kraju (w ramach działań podstawowych dla korzyści krajowych - "baseline actions") dla wypracowania porozumień i właściwego postrzegania problemu gospodarowania transgranicznymi zasobami naturalnymi poprzez użytkowanie ziemi w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju (wspierane przez GEF działania dodatkowe dla globalizacji efektów - "incremental actions"). Przykładowo, kraje mogą współpracować ze sobą na poziomie subregionalnym w celu zapobiegania nadmiernemu wypasowi transgranicznych korytarzy wypasowych przeznaczonych dla pasterzy koczowniczych. Mogą też współpracować w celu wspólnego przyjmowania programów dotyczących użytkowania ziemi w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju dla ograniczenia akumulacji osadów we wspólnych wodach.

Inwestycje dla rozwiązywania konkretnych problemów ("on-the-ground investments")

43. Przedsięwzięcia dotyczące konkretnych problemów ("on-the-ground interventions"), mające na celu przeciwdziałanie degradacji ziemi i podejmowane na poziomie lokalnych społeczności, zawierałyby pakiety działań interwencyjnych dotyczących, z jednej strony - poprawy środków utrzymania i pomyślności ekonomicznej miejscowej ludności (działania podstawowe dla korzyści krajowych - "baseline actions"), a z drugiej strony - ochrony lub przywracania stabilności, funkcji i korzystnych oddziaływań ekosystemów poprzez gospodarowanie ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju (działania dodatkowe dla globalizacji efektów - "incremental actions"). Przykładami mogą być następujące rodzaje działalności:

Rolnictwo zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju

44. Zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju praktyki rolnicze mogą pomóc w doskonaleniu i utrzymywaniu produktywności rolnictwa opartego na nawadnianiu tylko przez opady atmosferyczne. Mogą obejmować zróżnicowanie upraw dla ograniczania ryzyka niepowodzenia, wprowadzanie wysokowydajnych i odpornych na suszę odmian roślin uprawnych, stosowanie upraw mieszanych, stosowanie płodozmianu w celu uzyskania recyrkulacji składników odżywczych w glebie, uprawę roślin w wodzie, a także zwiększanie dostępności kredytów, pomocy fachowej i technicznej oraz usług marketingowych (działania podstawowe dla korzyści krajowych - "baseline actions").

45. W stosunku do terenów upraw nawadnianych sztucznie, rolnictwo zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju może obejmować przechodzenie od wielkich systemów irygacyjnych do układów nawadniania na małą skalę, łatwiejszych do eksploatowania przez grupy użytkowników, wprowadzanie doskonalszych układów melioracyjnych zapobiegających zawodnieniu i zasoleniu terenów, bardziej efektywne korzystanie z wody oraz uzasadnione stosowanie nawozów i innych środków agrochemicznych, w tym stosowanie kompleksowych metod zwalczania szkodników (działania podstawowe dla korzyści krajowych - "baseline actions").

46. GEF może udostępniać środki finansowe przeznaczone na działania dodatkowe dla globalizacji efektów ("incremental funds") na uzupełniające przedsięwzięcia pilotowe lub demonstracyjne, takie jak wprowadzanie lepszych metod upraw, które nie mają niekorzystnego wpływu na stabilność struktury gleb, zakładanie pasów leśnych jako wiatrochronów, pasów buforowych i pasów filtracyjnych dla ograniczania erozji wodnej lub wietrznej, ochrona nadrzecznych i nadmorskich terenów podmokłych przed uprawą lub melioracją w celu stabilizacji przepływów hydrologicznych, wprowadzanie lokalnych odmian roślin uprawnych dla ograniczenia ryzyka utraty plonów wynikającego z konieczności przystosowywania się roślin do zmian miejscowych warunków klimatycznych i glebowych, a także wprowadzanie udoskonaleń w gospodarce odpadami rolniczymi dla lepszej ochrony zasobów glebowych i wodnych.

47. Wspomniane działania interwencyjne przynosiłyby dodatkowe korzyści związane z ochroną różnorodności biologicznej, wiązaniem węgla znajdującego się w glebie i ograniczaniem emisji dwutlenku węgla.

Gospodarowanie pastwiskami i terenami przydatnymi do wypasu

48. Działania podstawowe dla korzyści krajowych ("baseline activities") mające na celu poprawę i utrzymanie produktywności ekonomicznej pastwisk i terenów przydatnych do wypasu mogą obejmować ograniczanie zagęszczenia zwierząt domowych dla uniemożliwienia przekroczenia zdolności wypasowych takich terenów, rozmieszczanie punktów dostępu do wody w różnych miejscach dla uniknięcia dużego skupienia zwierząt na jednym obszarze, stosowanie systemów wypasu rotacyjnego, a także zwiększanie dostępności kredytów, pomocy weterynaryjnej oraz usług marketingowych.

49. GEF może uzupełniać te działania przez dodatkowe finansowanie przedsięwzięć pilotowych lub demonstracyjnych takich jak rozwijanie i ulepszanie dobrych tradycyjnych systemów gospodarowania terenami przydatnymi do wypasu, tworzenie mechanizmów pomocnych w znajdywaniu kompromisów pomiędzy dziką przyrodą, hodowlą zwierząt domowych i uprawą roślin, doskonalenie systemów gospodarowania terenami wypasowymi, wprowadzanie rodzimych gatunków roślin dla rehabilitacji terenów wypasowych, opracowywanie programów przeciwdziałania pożarom terenów wypasowych do realizacji przez społeczności lokalne, wprowadzanie rodzimych odmian zwierząt domowych dla minimalizowania strat ze względu na naturalne dostosowanie takich zwierząt do ekstremalnych zjawisk klimatycznych i warunków środowiskowych, zakładanie wiatrochronów dla ograniczania erozji wodnej lub wietrznej, ochrona lub rehabilitacja lasów łęgowych lub nadrzecznych obszarów lesistych, a także ochrona lub rehabilitacja naturalnej roślinności na obszarach zasilania wód podziemnych.

50. Powyższe działania poprawiałyby ochronę zasobów glebowych i wodnych oraz przyczyniałyby się do ochrony różnorodności biologicznej, w tym bioróżnorodności rolniczej, zwiększałyby wiązanie węgla i ograniczałyby emisję dwutlenku węgla.

Gospodarowanie lasami i obszarami lesistymi

51. Działania podstawowe dla korzyści krajowych ("baseline activities") prowadzone na poziomie społeczności lokalnych i mające na celu poprawę i utrzymanie produktywności ekonomicznej gospodarowania lasami i obszarami lesistymi mogą obejmować stosowanie rozwiązań organizacyjnych opartych na społecznościach lokalnych i umożliwiających wielorakie wykorzystywanie zasobów, jakie stanowią lasy i obszary lesiste, zakładanie lasów i gospodarstw pozyskiwania drewna, a także działania minimalizujące ekspansję rolnictwa, zwłaszcza przenoszenie upraw, na tereny leśne poprzez zwiększanie żyzności gleb na drodze płodozmianu ze stosowaniem gatunków roślin wiążących azot i z zaorywaniem ściernisk.

52. Uzupełniające działania dodatkowe dla globalizacji efektów, przewidziane do finansowania przez GEF, mogą obejmować przedsięwzięcia pilotowe lub demonstracyjne mające na celu rozwijanie i dalsze doskonalenie dobrych rodzimych systemów gospodarowania lasami i obszarami lesistymi, wykorzystywanie rodzimych gatunków drzew wielorakiego użytku dla rehabilitacji obszarów zdegradowanych, rehabilitację i ochronę zdegradowanych obszarów o podwyższonej wrażliwości ekologicznej, ochronę i/lub rehabilitację lasów łęgowych, nadrzecznych terenów podmokłych i obszarów zasilania wód podziemnych, zakładanie działek leśnych do użytku miejscowej ludności, stanowiących źródła pozyskiwania drewna opałowego wykorzystywane zamiast naturalnych lasów i obszarów leśnych, a także pilotowanie mechanizmów kompensacyjnych dla społeczności lokalnych, co przyczyniałoby się do ochrony stabilności, funkcji i korzystnych oddziaływań ekosystemów na obszarach źródliskowych i do zapewnienia stałego dopływu wody o wysokiej jakości do użytkowników znajdujących się poniżej tych obszarów.

53. Powyższe działania przynosiłyby też dodatkowe korzyści dla globalnego środowiska naturalnego, takie jak ochrona różnorodności biologicznej, wiązanie węgla i ograniczanie emisji dwutlenku węgla.

Ukierunkowane prace badawcze ("targeted research")

54. Wspierane przez GEF ukierunkowane prace badawcze mają na celu dostarczenie informacji, wiedzy i narzędzi dla doskonalenia jakości i efektywności projektów i programów GEF. W szczególności, ukierunkowane prace badawcze prowadzone w ramach Programu Operacyjnego Nr 15 mają na celu: (a) lepsze zrozumienie błędów prowadzonej polityki i istniejącego systemu instytucjonalnego, które wywołują degradację powierzchni ziemi, oraz (b) ułatwienie doskonalenia i stosowania innowacyjnych praktyk i rozwiązań technicznych dotyczących gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju, w tym systemów wczesnego ostrzegania i monitorowania, aby doskonalić i podtrzymywać ochronę i przywracanie stabilności, funkcji i korzystnych oddziaływań ekosystemów, a także pomyślności ekonomicznej ludności w różnych warunkach społeczno-ekonomicznych.

55. Ukierunkowane prace badawcze mogą się początkowo koncentrować na partnerskiej współpracy z właścicielami drobnych gospodarstw rolnych, pasterzami i innymi użytkownikami zasobów naturalnych i uczestnikami przedsięwzięć dla demonstrowania w warunkach terenowych opłacalnych praktyk agronomicznych mających na celu poprawę żyzności gleb zamiast przenoszenia upraw na inne obszary, metod oceny wartości pracy służb ochrony środowiska, metod uprawy ziemi, które mają minimalny wpływ na strukturę gleby i poprawiają ochronę zasobów glebowych i wodnych, a także systemów poprawiających produkcję zwierząt domowych na terenach o ograniczonym areale pastwisk i innych obszarów przydatnych do wypasu. Ukierunkowane prace badawcze mogą też być poświęcone opracowywaniu narzędzi analitycznych i zasad pomagających krajom oceniać środowiskowe i ekonomiczne koszty degradacji powierzchni ziemi oraz korzyści płynące z wczesnego podejmowania przedsięwzięć zapobiegających lub przeciwdziałających takiej degradacji.

VIII. Monitoring i ocena

56. GEF opracuje wskaźniki oceny realizacji programów i projektów, stanowiące ramy dla monitorowania realizacji wspieranych przez GEF przedsięwzięć poświęconych gospodarowaniu ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju oraz dla śledzenia wpływu tych przedsięwzięć na zapobieganie i przeciwdziałanie degradacji powierzchni ziemi i na globalne środowisko naturalne. Wspomniane wskaźniki oceny realizacji programów będą obejmowały ocenę osiągnięcia określonych wcześniej oczekiwanych efektów długofalowych (patrz Rozdział V).

57. GEF określi naukowo uznane metody pomiaru dodatkowego (czyli związanego z globalizacją efektów) wpływu działań dotyczących gospodarowania ziemią zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju na ochronę lub przywracanie stabilności, funkcji i korzystnych oddziaływań ekosystemów oraz na środki utrzymania ludności. Wspomniane ramy monitorowania obejmowałyby więc wskaźniki służące do pomiaru wpływów działań wspieranych przez GEF zarówno na globalne środowisko naturalne jak i na zrównoważony rozwój.

58. Przy założeniu użycia odpowiednich metod oceny, każdy projekt będzie źródłem informacji podstawowych opartych na wskaźnikach jego oddziaływań określonych na koniec pierwszego roku jego realizacji. Przewiduje się, że monitoring tych wskaźników będzie prowadzony w sposób ciągły podczas i po zakończeniu realizacji projektu. Najlepsze praktyczne metody postępowania i doświadczenia wynikające z tego monitorowania i ocen będą szeroko rozpowszechniane.

IX. Zaangażowanie uczestników spoza GEF

59. Degradacja powierzchni ziemi ma wpływ na globalne środowisko naturalne, poziom ubóstwa i rozwój społeczno-ekonomiczny. W związku z tym przeciwdziałanie temu zjawisku będzie wymagało efektywnego udziału szerokich kręgów różnych grup uczestników, w tym społeczności lokalnych, organizacji rządowych i pozarządowych, sektora prywatnego, Agencji Wdrożeniowych i Wykonawczych GEF i innych sponsorów, w koordynowaniu opracowywania programów i projektów i w uruchamianiu środków finansowych.

60. Uczestnictwo publiczne jest jedną z kluczowych zasad opracowywania i realizacji projektów, przyjętych przez Radę GEF w 1996 r. Przy opracowywaniu projektu dotyczącego gospodarowania ziemią w sposób zgodny z zasadami zrównoważonego rozwoju będą tworzone mechanizmy, w tym mechanizmy tworzenia możliwości rozwojowych, zapewniające efektywny udział poszczególnych uczestników w fazach konstruowania, realizacji, monitorowania i oceny przedsięwzięć.