Programy operacyjne GEF
w dziedzinie zagadnień dotyczących wód międzynarodowych

Listę programów operacyjnych GEF w zakresie problematyki wód międzynarodowych otwiera

program nr 8, który dotyczy naturalnych obiektów wodnych stanowiących przedmiot międzynarodowych, wielostronnych zainteresowań.

W tym przypadku GEF odgrywa katalityczną rolę w rozwiązywaniu rozmaitych problemów związanych z zarządzaniem międzynarodowymi zasobami wodnymi zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju. Wypełniając tę funkcję GEF pomaga zainteresowanym krajom wykorzystywać ich techniczne, finansowe, prawne oraz instytucjonalne możliwości, tak aby dany obiekt hydrologiczny oraz jego zlewnia, obejmująca często kilka krajów, mogły w sposób zrównoważony zaspokajać zarówno potrzeby ludzkie, jak i potrzeby środowiska naturalnego.

Projekty realizowane w ramach programu powinny być ukierunkowane na najbardziej zagrożone obiekty wodne, a także na największe zagrożenia dla ekosystemów. Główny cel programu polega na podjęciu realizacji szeregu projektów, które wymagać będą ścisłej, grupowej współpracy kilku krajów, wspomaganych przez agencje wykonawcze GEF. Cel ten oparty jest na założeniu wprowadzenia odpowiednich zmian w sektorowych politykach oraz obecnych działaniach, które umożliwią rozwiązanie istniejących problemów ekologicznych.

W ramach działań krótkoterminowych program przewiduje podjęcie akcji na rzecz rozwiązywania transgranicznych problemów ekologicznych występujących w różnych obiektach hydrologicznych, w tym co najmniej realizacji jednego projektu dotyczącego zlewni rzecznej oraz jednego projektu dotyczącego ekosystemu dużego obszaru morskiego w 5 uznanych za rozwijające się regionach świata (Afryka subsaharyjska, Azja, Ameryka Łacińska/Karaiby, Środkowy Wschód/ Północna Afryka, Europa Wschodnia/obszar dawnego ZSRR).

Wybór obiektów hydrologicznych, które mogą być przedmiotem projektów GEF, powinien uwzględniać szereg różnych, transgranicznych uwarunkowań środowiskowych oraz położenie geograficzne. W tym procesie należy wziąć pod uwagę następujące elementy:

• określenie trangranicznych problemów przez państwa sąsiadujące w drodze transgranicznych analiz diagnostycznych,
• uwarunkowania transgraniczne, które tworzą istotne zagrożenia dla funkcjonowania ekosystemów oraz położenie nacisku na najgroźniejsze z nich,
• chęć współpracy państw przyczyniających się do tworzenia tych problemów,
• środki pomocowe są przeznaczone dla wsparcia projektów w wielu różnych regionach rozwijających się, a nie tylko na jednym kontynencie.

Program wspierać będzie następujące działania:

• wykonanie transgranicznych analiz diagnostycznych w celu zidentyfikowania priorytetowych problemów środowiskowych,
• opracowanie strategicznego Programu Działań, który powinien być podjęty przez każdy kraj współpracujący w projekcie, w celu rozwiązania priorytetowych problemów transgranicznych oraz wyasygnowania środków z innych źródeł dla realizacji wiodących i dodatkowych zadań,
• udzielanie pomocy technicznej, tworzenie warunków dla fazy realizacyjnej, projekty demonstracyjne (w ograniczonym zakresie) oraz niektóre inwestycje potrzebne dla rozwiązywania priorytetowych problemów transgranicznych,
• promowanie wykorzystania osiągnięć naukowych oraz wdrażanie innowacji technologicznych w dziedzinie zarządzania.

Kolejnym operacyjnym programem GEF w dziedzinie wód międzynarodowych jest

wielozadaniowy program nr 9 dotyczący zintegrowanych obszarów lądowo-wodnych.

Program ten w porównaniu z poprzednim obejmuje znacznie szerszy zakres działań kierunkując dodatkowe zainteresowania GEF w stronę zintegrowanych, ulepszonych metod zarządzania i gospodarowania wodnymi i lądowymi zasobami naturalnymi.

W ujęciu ogólnym program nr 9 obejmuje problemy dotyczące zapobiegania niszczeniu zagrożonych obszarów wodnych, podczas gdy program nr 8 dotyczy znacznie częściej środków zaradczych stosowanych w przypadku zniszczonych systemów. Ważną rolę w tym przypadku odgrywają związki z projektami realizowanymi w ramach operacyjnych programów nr 1 (ekosystemy w strefach suchych i półsuchych) oraz nr 2 (ekosystemy przybrzeżne, morskie i obszarów podmokłych). Wiele ustaleń programowych w zakresie celów, założeń, uwarunkowań oraz typów działań wspieranych przez GEF w ramach niniejszego programu, zostało sformułowanych w sposób identyczny lub podobny, jak w poprzednim programie. Rozszerzenie treści ustaleń dotyczy tematyki w sferze działań lądowych, zwłaszcza w odniesieniu do procesów degradacji terenów oraz potrzeb rozwijających się małych krajów wyspiarskich.

Ostatnim, lecz wyjątkowo ważnym ze względu na swoją specyfikę w grupie operacyjnych programów GEF z dziedziny wód międzynarodowych jest

program nr 10 dotyczący przeciwdziałania zanieczyszczeniu wód.

Należy podkreślić, że program ten został ukierunkowany na działania w sferze zapobiegania zanieczyszczeniom jako bardziej efektywnej ekonomicznie strategii w porównaniu do kosztownych działań zaradczych stosowanych post factum.

Podobnie jak w poprzednich programach w tej dziedzinie, GEF pełni katalityczną rolę w pokonywaniu trudności przy wdrożeniu najbardziej efektywnych metod ograniczania zanieczyszczenia wód międzynarodowych. Zakres kierunkowych zainteresowań GEF oraz związane z tym działania określone zostały w formie wyodrębnionych merytorycznych elementów programu:

• Element dotyczący modelowych działań na lądzie.

Przewiduje się realizację szeregu projektów pokazowych dotyczących dorzeczy lub zlewni kierujących odpływy do wód morskich lub przybrzeżnych. Projekty powinny obejmować m. in. modelowe metody podejścia do problemów oparte na zasadzie tzw. "szybkiej ścieżki", projekty pilotowe, innowacyjne technologie i techniki, nowoczesne rozwiązania instytucjonalne oraz metody ograniczania ładunków zanieczyszczeń. Szczególny nacisk położony został na projekty uwzględniające wykorzystanie instrumentów ekonomicznych. Proces opracowywania propozycji projektu powinien obejmować analizę najważniejszych zanieczyszczeń, ocenę problemów stanowiących przedmiot rozwiązań w ramach projektu oraz strategie realizacji głównych i dodatkowych zadań.

• Element dotyczący zanieczyszczeń o znaczeniu globalnym.

Niektóre zanieczyszczenia toksyczne, które nie podlegają biologicznej degradacji w środowisku naturalnym, mogą być traktowane jako zanieczyszczenia globalne. Zanieczyszczenia te mogą być przenoszone na duże odległości np. z prądami morskimi lub deponowane w atmosferze. Poprzez akumulację w żywych organizmach, zanieczyszczenia te mogą zagrażać zdrowiu i życiu ludzi. Najbardziej niebezpieczne zanieczyszczenia, do których można przykładowo zaliczyć rtęć, dioksyny, polichlorowane bifenyle (PBS), trwałe związki organiczne i niektóre pestycydy wymagają działań o charakterze globalnym. GEF popiera działania w kierunku lepszego rozpoznania pochodzenia, zasięgu oraz stopnia i efektu oddziaływania w/w zanieczyszczeń. Dotacje GEF kierowane są również na dofinansowywanie procesów i metod wzorcowych, na zapobieganie zanieczyszczeniom i ograniczanie ich ilości.

• Element dotyczący zanieczyszczeń pochodzących z obiektów pływających

Zainteresowania GEF w tym zakresie ukierunkowane są głównie na problemy zanieczyszczeń olejowych oraz odpadów. Znaczny nacisk położony jest także na przeciwdziałanie możliwościom transportu obcych gatunków (flory i fauny) w wodach balastowych, na nowe technologie i systemy przeciwdziałające kolizjom statków w korytarzach wodnych o dużym natężeniu ruchu oraz niekontrolowanym zrzutom zanieczyszczeń do wód. Rozwój nowoczesnych technik informacyjnych może być z jednej strony czynnikiem zapobiegającym nielegalnym zrzutom produktów olejowych i trudno-rozkładalnych odpadów, z drugiej zaś czynnikiem ułatwiającym rozpoznanie np. czy wymiana wód balastowych odbyła się w sposób umożliwiający transport obcych gatunków.

• Element dotyczący pomocy technicznej w skali globalnej i regionalnej.

Kompleksowy charakter projektów w dziedzinie wód międzynarodowych wymaga często odpowiedzi na pytania w rodzaju: jakie zanieczyszczenia oraz w jaki sposób powinny być objęte monitoringiem?, w jaki sposób należy analizować zbiory uzyskanych danych?, gdzie i w jaki sposób uzyskać potrzebną pomoc?, w jakim instytucjonalnym systemie może współpracować grupa krajów?, w jaki sposób należy włączyć społeczeństwo w proces podejmowania decyzji?

Jednym z głównych zadań projektów globalnych i regionalnych w ramach tego elementu programu jest zatem umożliwienie wymiany wiedzy, doświadczeń i informacji w przedmiotowej tematyce. W wyniku rozwoju potencjału intelektualnego i technicznego powstało wiele nowych narzędzi badawczych, których odpowiednie wykorzystanie w projektach realizowanych w ramach tego elementu programowego, może pomóc w rozpoznaniu istoty problemów oraz podjęciu optymalnych decyzji. Można w tym miejscu przykładowo wspomnieć o nowych, symulacyjnych modelach komputerowych, zdalaczynnych technikach pomiarowych i obserwacyjnych, a także o nowoczesnych systemach obserwacyjnych.

Specyfika operacyjnego programu GEF dotyczącego zanieczyszczenia wód wymaga współudziału większej liczby kompetentnych organizacji międzynarodowych oraz krajowych (np. instytucji naukowo-badawczych) w realizacji projektów.

Powyższe informacje opracowano na podstawie publikacji sfinansowanej przez Fundusz na rzecz Globalnego Środowiska (GEF) na zlecenie Programu Narodów Zjednoczonych d/s Rozwoju (UNDP), wydanej i opracowanej przez Narodową Fundacje Ochrony Środowiska przy współpracy Fundacji EkoFundusz, operacyjnego koordynatora GEF w Polsce.