Programy operacyjne GEF
w dziedzinie przeciwdziałania zmianom klimatu

Listę operacyjnych programów GEF w zakresie przeciwdziałania zmianom klimatu otwiera

program nr 5 dotyczący usuwania przeszkód w powiększaniu efektywności energetycznej oraz oszczędnym użytkowaniu energii.

Główne cele programu, podobnie jak trzech pozostałych programów w tej grupie tematycznej, sprowadzają się do ograniczania ryzyka zmian klimatu w drodze redukcji emisji gazów cieplarnianych ze źródeł antropogenicznych oraz poszerzania możliwości wychwytu (pochłaniania) tych gazów. GEF zamierza osiągnąć te cele poprzez wspieranie działań na rzecz usuwania przeszkód utrudniających upowszechnienie i wdrożenie na szeroką skalę efektywnych technologii energetycznych oraz poprzez promocję bardziej efektywnych sposobów użytkowania energii. Tym bardziej, że istnieją ogromne możliwości powiększania efektywności energetycznej we wszystkich fazach cyklu energetycznego, a więc w produkcji, transporcie i wykorzystaniu energii.

Podstawę działań programowych stanowią dwa kluczowe założenia, a mianowicie:

• przyjęcie założenia, że wspierane przez GEF projekty owocować będą pozytywnymi wynikami w zakresie efektywności energetycznej i oszczędności w zużyciu energii w wielu różnych działaniach rynkowych,
• przyjęcie zasady powielania efektywnych, sprawdzonych technologii i rozwiązań.

Do głównych działań o charakterze rynkowym w tym zakresie należą:

• produkcja i dystrybucja energii elektrycznej (analizy ilościowe, usprawnienie procesów technicznych i organizacji, lepsze urządzenia i oprzyrządowanie, usprawnienia kotłów i turbin),
• usprawnienie zużycia energii dla celów przemysłowych (wydajne napędy i silniki, sprawniejsze systemy),
• ingerencja w procesy produkcyjne w branżach przemysłowych, charakteryzujących się wysokim zużyciem energii,
• oszczędne użytkowanie produktów i materiałów, których wytworzenie wiąże się ze znacznym zużyciem energii,
• skojarzone technologie wytwarzania energii cieplnej i elektrycznej,
• wydobywanie, przeróbka, transport, składowanie oraz użytkowanie węgla jako paliwa (najlepsze, dostępne metody),
• produkcja energo-oszczędnych urządzeń (np. sprzęt gospodarstwa domowego, silniki przemysłowe, systemy oświetlenia),
• wykorzystanie energii w rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym,
• pasywne ogrzewanie i chłodzenie (przepisy budowlane i rozwiązania projektowe),
• budynki użyteczności publicznej (bardziej wydajne systemy oświetlenia i klimatyzacji),
• rejonowe systemy grzewcze i chłodnicze (izolacja, regulacja w zależności od zewnętrznych warunków pogodowych, regulacja kotłów, systemy sterowania i kontroli),

Jako pomyślny wynik projektu, ustalany w drodze analizy stosownych wskaźników, GEF uznaje sytuację, w której określone działania na rzecz podwyższenia efektywności energetycznej, obniżenia kosztów oraz oszczędności w zużyciu energii zostały wprowadzone w sposób trwały, w formie technologii, systemów lub produktów rynkowych.

Operacyjny Program nr 6 dotyczy działań wspierających wykorzystanie energii odnawialnej poprzez usuwanie istniejących przeszkód oraz obniżanie kosztów wdrożeń w tym zakresie.

Program ten, wspólnie z operacyjnym programem nr 5, ma na celu tworzenie podstaw dla rozwoju inwestycji związanych z energią odnawialną, zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym. Główne założenia programu oparte zostały na doświadczeniach, które wykazały, że coraz częściej technologie pozyskiwania energii ze źródeł odnawialnych charakteryzują się wyższą efektywnością ekonomiczną w porównaniu do technologii opartych na paliwach kopalnych. W wielu przypadkach mogłyby one być również tańsze, gdyby koszty ich wdrożenia i stosowania uległy obniżeniu w wyniku wymiany doświadczeń, transferu technologii oraz rozwoju rynku w tym zakresie. W założeniach projektu zwrócono uwagę na fakt, że wiele rozwiązań opartych na energii pochodzącej ze źródeł odnawialnych można stosować z korzyściami ekonomicznymi na znacznie większą skalę niż to ma miejsce obecnie. Dotyczy to zwłaszcza obszarów o małej gęstości zaludnienia, które nie wymagają rozbudowy sieci energetycznej (w tym również niektórych obszarów wiejskich). Program kieruje uwagę zainteresowanych tematem na istniejące na rynku technologie pozyskiwania energii ze źródeł odnawialnych, których ekonomiczna efektywność oraz korzyści związane z redukcją emisji gazów cieplarnianych, w porównaniu do metod tradycyjnych, zostały uzasadnione zarówno w drodze badań naukowych, jak i praktycznych doświadczeń w pełnej skali technicznej.

W programie wymieniono wstępnie 7 szczegółowych rozwiązań w tym zakresie:

• pompy wiatrowe, służące mechanicznemu przepompowywaniu wody dla celów bytowo-gospodarczych i rolniczych,
• nisko-temperaturowe systemy grzewcze korzystające z energii słonecznej dla potrzeb gospodarstw domowych i celów rolniczych,
• systemy energetyczne oparte na energii termalnej i energii pochodzącej z biomasy, z uwzględnieniem systemów mieszanych (produkcja energii elektrycznej i cieplnej), a także wykorzystanie miejskich i przemysłowych odpadów w rejonowych systemach ogrzewania lub produkcji energii dla celów przemysłowych,
• wykorzystanie wiatru, biomasy, energii słonecznej, małych elektrowni wodnych oraz innych odnawialnych źródeł energii dla zaopatrzenia obszarów wiejskich w energię elektryczną,
• energia ze źródeł odnawialnych (np. z ferm wiatrowych) dla zasilania sieci energetycznych,
• systemy magazynowania energii (np. baterie, akumulatory) dla ekonomicznie uzasadnionych, lecz okresowo użytkowanych systemów zaopatrywania w energię,
• reaktory biogazu, głównie dla celów oświetleniowych i pompowania wody (reaktory typu jednorodzinnego dla oświetlenia domu i gotowania oraz typu osiedlowego połączone z silnikami i generatorami energii elektrycznej dla pełnego lub częściowego pokrycia osiedlowych potrzeb energetycznych).

Kolejnym programem operacyjnym GEF w tej grupie tematycznej jest

program nr 7 ukierunkowany na obniżenie długotrwałych kosztów technologii energetycznych, które stanowią źródła niskich emisji gazów cieplarnianych.

Głównym celem programu jest zmniejszenie wielkości emisji tych gazów w drodze zwiększenia udziału w "rynku technologicznym" nisko-emisyjnych technologii, które ze względu na efektywność ekonomiczną stanowiłyby alternatywę dla obecnych rozwiązań. Program zakłada, że nisko-emisyjne technologie, których koszty zostały obniżone do poziomów porównywalnych do kosztów technologii opartych na paliwach kopalnych, powinny być wdrażane we wszystkich przypadkach, gdzie ekonomika kosztów przemawia na korzyść nisko-emisyjnych rozwiązań. Aby zmniejszyć ryzyko odstępstwa od powyższej zasady program przewiduje sytuacje, w których wdrażanie nisko-emisyjnych technologii, wygenerowanych w jego ramach, może wymagać dodatkowego wsparcia, również ze strony GEF. Tego rodzaju przypadki mieszczą się tematycznie w operacyjnym programie nr 6, którego specyfika polega na usuwaniu przeszkód w wykorzystywaniu energii ze źródeł odnawialnych. Zainteresowania GEF w ramach programu koncentrują się generalnie na tych technologiach, których efektywność została przebadana i potwierdzona w pełnej skali technicznej (handlowej), lecz które nie zostały wdrożone w szerszym zakresie, z uwagi na wysokie koszty związane z transferem technologii oraz odwzorowaniem systemów i urządzeń, a także ze względu na ryzyko ekonomiczne, wynikające z usytuowania nowoczesnych technologii w nowych kierunkach środowiskowych.

Na podstawie analiz dokonanych przez Naukowo-Techniczny Zespół Doradczy GEF, przy założeniu, że zakres technologii objęty zainteresowaniem GEF, nie powinien być zbyt wąski, a geograficzny zasięg możliwości ich stosowania powinien być możliwie szeroki, w programie wyszczególniono jako najbardziej obiecujące i rozwojowe następujące technologie:

• ogniwa fotovoltaiczne w zastosowaniach dla sieci przemysłowych dużej mocy oraz dystrybucji energii (zasilanie sieci oraz redukcja strat),
• uzyskiwanie energii z biomasy w drodze gazyfikacji i zastosowania turbin gazowych,
• stosowanie wsadu biomasy w procesach konwersji paliw płynnych,
• technologie wytwarzania energii elektro-termalnej w odosobnionych regionach,
• energia wiatrowa w dużej skali z zasilaniem sieci energetycznych,
• ogniwa paliwowe we wstępnych zastosowaniu dla potrzeb transportu oraz wspólnych systemów dystrybucji energii elektrycznej i cieplnej,
• zaawansowane technologie gazyfikacji paliw kopalnych oraz wytwarzania energii .

Program ma charakter otwarty i elastyczny, a wymienione wyżej kierunki technologiczne będą poddawane systematycznej ocenie. Na przykład doprowadzenie kosztów danej technologii do możliwych do akceptacji poziomów, może spowodować wyłączenie jej z programu. Z drugiej strony program może objąć swym zakresem nowe technologie lub nowe zastosowania. Można tu przykładowo wymienić inne technologie pozyskiwania cieplnej energii słonecznej (centralne odbiorniki energii, misy paraboliczne), a także inne technologie ogniw paliwowych. Dotacje GEF w ramach tego programu przeznaczane będą na wspomaganie ukierunkowanych prac badawczych (np. w zakresie ekonomiki kosztów technologii oraz adaptacji do lokalnych warunków), działań w zakresie tworzenia korzystnych warunków (capacity building) oraz przedsięwzięć inwestycyjnych w odniesieniu do najbardziej obiecujących rozwiązań technologicznych.

Grupę tematyczną operacyjnych programów GEF w zakresie przeciwdziałania zmianom klimatu zamyka niedawno ogłoszony

program nr 11 promujący rozwój transportu odpowiadającego zasadom zrównoważonego rozwoju.

Potrzebę utworzenia tego programu uzasadniły wyniki badań, które wykazały, że ok. 25% światowego zużycia energii pierwotnej oraz 60% zużycia produktów olejowych w 1990 roku miało miejsce w sektorze transportu. Położenie nacisku na ograniczenia emisji gazów cieplarnianych w tym sektorze będzie miało tym samym istotne znaczenie dla stabilizacji stężenia tych gazów w atmosferze. Zmiany systemów transportowych prowadzące do obniżenia emisji gazów cieplarnianych wymagają z jednej strony poważnych nakładów inwestycyjnych, z drugiej zaś, ze względu na zewnętrzne połączenia i uwarunkowania - długiego okresu czasu.

W wyniku konsultacji przeprowadzonych w ramach Naukowo-Technicznego Zespołu Doradczego GEF, a także opinii zainteresowanych krajowych agencji wykonawczych i organizacji pozarządowych wstępne zainteresowania GEF w przedmiotowym zakresie zachęcają do następujących działań w ramach transportu lądowego:

• modalnych przekształceń prowadzących do bardziej efektywnych, a mniej szkodliwych dla środowiska form pasażerskiego i towarowego transportu np. w drodze usprawnień w zarządzaniu ruchem oraz szerszego stosowania paliw wywierających mniejszy wpływ na środowisko,
• rozwoju transportu bezsilnikowego,
• rozwoju transportu opartego na 2-3 kołowych pojazdach, napędzanych za pomocą ogniw paliwowych lub akumulatorów, a służących więcej niż jednej osobie,
• rozwoju pojazdów o napędzie elektrycznym lub zasilanych z ogniw paliwowych (wodór), a służących jako środek transportu publicznego lub towarowego,
• rozwoju transportu autobusowego napędzanego za pomocą hybrydowych silników elektrycznych i procesu wewnętrznego spalania,
• rozwoju technologii służących konwersji biomasy na paliwa płynne,

W programie wyszczególnione zostały następujące rodzaje działań, które w ramach w/w kierunkowych zainteresowań GEF mogą być wspomagane finansowo:

• zintegrowane plany rozwoju urbanistycznego, przestrzennego oraz infrastruktury transportu służące określeniu wiarygodnych dróg rozwoju w kierunku stabilności ekologicznej,
• prace badawcze w zakresie: zintegrowanej informacji o zasobach krajowych, efektywności ekonomicznej określonych rozwiązań, metod szacowania oszczędności paliwowych oraz możliwości adaptacji różnych rozwiązań do lokalnych warunków,
• szkolenie, działania na rzecz tworzenia warunków umożliwiających wprowadzanie stosownych zmian, pomoc techniczna,
• projekty demonstracyjne pozwalające na uzyskanie wyraźnie określonych korzyści,
• inwestycje umożliwiające wdrożenie najbardziej obiecujących rozwiązań, zgodnych z programowymi kierunkami,
• przekształcenia rynkowe, umożliwiające pełną komercjalizację odpowiednich metod i rozwiązań,
• upowszechnienie wiedzy i doświadczeń w przedmiotowym zakresie.

Powyższe informacje opracowano na podstawie publikacji sfinansowanej przez Fundusz na rzecz Globalnego Środowiska (GEF) na zlecenie Programu Narodów Zjednoczonych d/s Rozwoju (UNDP), wydanej i opracowanej przez Narodową Fundacje Ochrony Środowiska przy współpracy Fundacji EkoFundusz, operacyjnego koordynatora GEF w Polsce.